Како Биле Поимани Македонците во Стара Грција, Рим и Подалеку

Perspectives on the Macedonians from Greece, Rome, and Beyond

Sulochana R. Asirvatham

  1. Вовед

Древните Македонци – оние кои победиле империја што била далеку посилна од нив, и покрај тоа што биле помалубројни, и оние на кои сме им благодарни затоа што го одржале опстанокот на грчката култура – го ставаат на предизвик познатиот диктум на Винстон Черчил, кој вели, „историјата секогаш ја пишуваат победниците“. Не е точно дека во историјата потполно отсуствуваат македонски белешки за тогашниот свет: Македонците го врежале нивниот идентитет во камени плочи и монети, а грчките автори го црпеле своето градиво од филхеленизмот на македонската владејачка класа; овие работи суштински влијаеле врз тоа како Македонците биле прикажувани низ времињата. Но во секој случај, не постои посилно и подолготрајно средство на информирање од пишаните дискурси кои ги артикулираат етничките идентитети.

Сето она што било напишано за Македонците во времето на Александар, од оние автори што се идентификувале како Македонци (дури и ако всушност постоеле – како Птоломеј и Аристобул – тие, како и нивниот цар, стекнале хеленско образование), постојат само фрагменти кои постоечките автори ги користеле за свои цели. Не можеме да претпоставиме дека не-македонските и обично доцните извори не ги „нашарувале“ нивните раскази со сопствени идеолошки приоритети, за тие да бидат во склад со некои одамна заминати владетели и нивните содружници. Затоа зачудува тоа што, и покрај сериозниот удел на Македонците во историјата, само наспроти неколку мошне ретки примери можеме да замислиме каква била македонската историја според кажувањата и искуствата на Македонците.  [1]

За читателите од западот, грчките и римските автори кои го запишале растот на Македонската империја во четвртиот век, и нејзиниот пад во вториот век, имале најголемо влијание врз денешните сфаќања во поглед на Македонците. Најраните забележани погледи за Македонците (како оној за време на персиската империја на ахаеменидите), последователно започнале да се прекршуваат низ грчка, и особено атинска призма, се до оној миг кога Филип 2 и Александар Велики не ги потчиниле Грците кај Херонеја во 338; дури тогаш „македонската историја“ започнала да се наѕира помеѓу пластовите на она што претставувало „грчка историја“. Отсуството на историски извори, сепак, значи дека гледиштата што ни стојат на располагање претставуваат директен прескок од хеленоцентрични во римоцентрични (односно грчко-римско-центрични). Во поглед на македонската историја за време на римскиот период, вниманието му било посветено неизбежно и речиси исклучиво, на Александар Велики. Еден од четирите главни извори е Диодор Сикуле, кој датира од времето на доцната република; другите тројца, Плутарх, Аријан и Квинт Куртиј Руф припаѓаат на добата Нерва-Антонина, од 96 до 180 г. Но без оглед на ова, приказните за Александар ги преобликувале и разобликувале неговите лик и дело многу повеќе отколку што самиот тој, или неговите римски хроничари, можеле да замислат.

macedonian legion
Прстен на Legio Quinta Macedonica – најдолготрајната легија во историјата на Рим

Во ова поглавје ќе започнам со прашањето како реагирале Грците, и нивното надмено чувство на панхеленизм, кога припадниците на династијата на аргејците им ги нуделе „доказите“ за нивната хеленска припадност. Потоа ќе преминам на хеленистичкиот свет каде грчките писатели ги опишувале македонските кралеви според нивните лични особини, наместо според нивните степени на хеленство, иако класичната „панхеленска“ реторика во тоа време била сеуште користена во јавната сфера против Македонците, но и од нивна страна. Во третиот дел истражувам како, за време на класичниот и хеленистичкиот период (и понатаму), македонските војници биле третирани како да се нешто посебно и одделно од нивните цареви. Ова претставува долгорочна последица на раните аргејски укажувања на нивното хеленство, што имплицитно ги исклучувало Македонците, кои биле варвари, односно не-грчки „субјекти“. Потоа во четвртиот дел ги разгледуваме римските гледишта кон Македонците, кои се обликувани, во суштина, според големината на ликот и делото на Александар Велики. Онаму каде што некои римско-грчки писатели тежнееле да ги хранат интересите на римските главатари во поглед на Александар, тие се служеле со комбинацијата на филхеленизмот и неговата воена вештина, со цел да го претстават како грчко-римски хибрид; во овој случај, за латинските автори Александар претставувал приказна со поука и предупредување против заканата од тиранска власт, од која тие најмногу стравувале. За крај, разгледувам како Македонија била поимана од два „далечни “ народи – Персијците и еѓипќаните, и со тоа го отварам прозорецот на „Александар од Македонија“ кој нуди многу поширок поглед на нештата, дури и од неговиот македонски контекст.

2 Класични и хеленистички погледи на кралевите од Македонија

Реакции на себепретставувањето на Аргејците во класичниот период

Првите Македонци кои се забележани во историјата се аргејците – македонската кралска лоза, која била потполно согласна со грчкото преземање на нивниот имиџ. Аргејските кралеви, кои датираат најмалку од времето на Персиските војни, биле отворено филхеленски настроени, уживале блиски односи со атинците, и кога ќе наложела ситуацијата, можеле да го „докажат“ нивното грчко потекло. Првото споменување на било каков податок што се однесува на Македонците се наоѓа во Каталог на жените на Хесиод, каде Македон се посочува како брат на Елена (Hellen), која е именител на Хелените. [2] Оваа генеологија не е, што се однесува до моите познавања, прикажана на друго место, иако постои Македнос кој се појавува во Хеланик како правнук на Елена, преку Аеол, што го поставува поконкретно како Грк (FGrH 4 F 74); во секој случај, Аргејските кралеви имале поконкретни средства што ги користеле за да се поврзат со Грците. Сакајќи да настапуваат на Олимписките игри, Херодот ни кажува дека Александар 1 (498 до 454) се обидел да се претстави како Грк повикувајќи се на неговата Аргејска лоза, посочувајќи за него лагодна (но сепак лажна) етимолошка врска помеѓу името на кралската династија и името на градот Аргос. Историската веродостојност на овој податок не може да се потврди со сигурност (името на Александар не е забележано на списокот на победници на игрите) , што посоченува на тоа дека, најверојатно, Аргејците самите ја пропагирале оваа приказна. Тврдењето на поврзаност на кралската лоза со Аргос исто така вклучува поврзаност и со Херакле преку неговиот син Темен – легендарниот основач на овој град, чиј син Пердика ја презел „тиранијата“ врз Македонија (Hdt. 5.22, 8.137).[3] Подоцните преданија што ги поврзуваат Аргејците со Каран – еден од синовите на Темен – се чини дека исто така биле под влијание на македонски извори: Каран е првпат споменат од Теопомп како предок на Филип 2 (FGrH 115 F 393), а во описот на неговиот поход на Македонија, Јустин (7.1) цитира наводно македонски писател по име Марсиј од Пела, кој (пишува во Суда), бил брат на Антигон Едноокиот (Монофталмос).[4]

Ликот на Херакле бил од голема важност за Александар во неговото себе-претставување, како што може добро да се процени од нашироко распространетата монета чиј обверс го прикажува Херакле со качулката на неговата легедарна лавовска кожа.[5] Александар исто така се поврзувал со Ахил преку мајка си Олимпија, чиј епирски клан Ајациди (Aeacidaes) својата лоза ја лоцирал се до синот на Ахил, Неоптолем. Младиот првенец Александар, чии предци биле натопени во грчката култура и чиј учител бил самиот Аристотел, можеби не бил соочен со притисокот да докажува дека има грчко потекло и да го истакнува неговото културно образование. Наместо тоа, најверојатно неговата цел била да се претстави себеси како херој и авантурист, за во конечни рамки, да ја достигне претставата дека е син на Зевс (чиј лик, всушност е претставен на реверсот на монетите на Херакле).[6]

Доаѓаме до прашањето до кој степен и под кои околности Грците го прифаќале себе-претставувањето на Аргијаните? Веќе го споменавме Херодот како најраниот извор кој пишува за лозата на Александар 1 и поврзаноста помеѓу теменидите и хераклидите. Овој поглед бил прифатен една генерација подоцна, од страна на Тукидид, во однос на Пердика (2.99), и поважно, од Исократ (5.32-33, 106-108), кој го искористил податокот за да го поддржи Филип не само како Македонец туку и како првиот поединец кој агитира за позицијата на хегемон на грчките држави против Персија.[7] Во изгубениот говор Филипика, Теопомп го критикувал Филип, а сепак, како што е забележано погоре, тој ја прифаќа лозата преку Каран до Херакле. Се чини дека се до смртта на Филип, оваа херојска поврзаност била на поголема важност од вистината за етничкото потекло. Монетите на Филип ги носеле ликовите на Аполон, Херакле и Зевс, а Александар се послужил со Аргејската лоза за да стигне до Ахил, Херакле и Дионис. За вториот, овие ликови биле трајно врежани во неговиот внимателно контролиран физички призор на млад, незауздан, херојски воин – привид чија трајна резонантност најдобро може да се увиди од вредноста на парите што продолжиле да циркулираат и по неговата смрт.[8] Можно е и Грците и Македонците да биле вознемирени од александровото претендирање на божествен род – идеја која тој започнал отворено да ја култивира кога пророкот на Зевс, Амон во Сива, ги потврдил неговите (претпоставени) убедувања дека тој навистина бил негов син. Овој инцидент бил запишан од Калистен, чија работа била да го претставува Александар пред грчката публика, и кој, за чудо и по малку иронично, бил ставен во затвор затоа што одбил да го изврши персискиот обред на проскинеза, односно понизност и стравопочитување пред кралот.  Затоа што станува збор за обред кој Грците обично го изведувале само пред боговите, можно е некои од нив да го толкувале како знак дека Александар сакал да биде гледан како бог. Сепак, поочигледната политичка цел била да се регуларизираат обредите во дворот помеѓу Македонците и Азијците. Дури и ако Грците мислеле дека Александар сака да биде сметан за бог[9], тоа немало да биде сфатено како „не-грчка“ карактеристика, како што впрочем некои од подоцните извори (на пример, Плугарх и Аријан) сугерираат во нивните детални описи на тој дел од преданието.[10] И пред Александар има примери каде Грците во принцип го надмашувале неговиот степен на себеобожување, така што се потчинувале пред создадениот култ на водач, како кај спартанецот Лисандер (Плутарх., Lysander 18.17.2-3, го цитира Дурис од Самос), и Агесилај кој исто така уживот во сопствен култ на обожувачи.[11]

Грците биле многу повеќе вознемирени од прашањето на македонското царство отколку на македонската култура. Блискоста со Атина била само едната страна на паричката, бидејќи Аргијаните впрочем исто така иле дел од имеријата на Персија за време на петтиот век. Точно е дека македонското царство, кое се темелело на блиските односи помеѓу поединечните владари и нивната војска, и каде било дозволено слободно да говорат меѓусебе (parrhesia), суштински не наликувало на формалната и туѓа институција што на персиското царување. Во секој случај, постоеле ограничувања во слободниот говор на Македонците, бидејќи сепак се работело за власт на еден човек, и како таква, таа била симбол за онаа деспотска моќ што била анатема на самиот поим на „хеленство“. Веројатно поради карактеристиките на таквите политички неодредености,авторите од петтиот век владеењето на Аргијаните го сметале како нешто што е помеѓу хеленското и варварското. Херодот 5.18-21, на пример, раскажува приказна за затскриената итрина на Александар 1 и за убиството на персиски пратеник, што, во матрицата на херодотовите етнографски кажувања, лесно може да се прочита како случај каде едни варвари малтретираат други варвари (затоа што им недостасувала грчката етика). Тукидид исто така не ја сокрива преметливоста на Пердика кој го менува неговото сојузништво помеѓу атињаните и спартанците, и кој приказната за неговото хеленство ја сместува на крајот на една „етнографска“ дигресија за политичките односи помеѓу тракиските Одрисијани и Македонците, каде двата народа се претставени како „варварска“ закана за Грците (2.99 за хеленството на Пердика; дигресијата е од 2.95-98). Но се чини дека Тукидид, исто така, Грците и варварите ги мери според различни аршини: во 4.124 тој ги опишува Македонците прво како спротивни на Грците, за потоа да ги опише како нешто помеѓу Грци и варвари (со тројна поделна на Грци, Македонци/Халкидијци и варвар), за во трет пример кажува дека спартанецот Брасид ги смета за варвари луѓето од Горна Македонија. [12] Сликата е помалку нејасна со менувањето на нештата во четвртиот век. Тогаш Демостен силно го побива Филип на сметка на неговото тиранство (особено во говорот Филипик 2). Теопомп, кој (според кажаното погоре) ја прифаќа филиповата лоза до Херакле, го карактеризира Филип како политички варварин, што се докажува со жалбата на Полибие во 8.9.6 дека претходниот автор го третирал кралот низ противречности. Стравовите од тиранство на крајот биле оправдани: во 324 г. на повидок доаѓа Декретот за Егзил на Александар, што е политичка тактика која темелно ги загрозува автономиите на секоја град-држава, како нивната внатрешна стабилност, што е дочекано со огромен револт од страна на Грците.

Хеленистичките погледи на наследниците

И покрај тоа што подоцнежната хеленистичка литература ни кажува многу во врска со овој историски период, сепак доаѓаме до недостаток во изворите што се однсуваат на периодот каде македонската империја е при врвот на нејзината моќ. Изворите предлагаат дека од смртта на Филип 2 во 336 па до крајот на империјата, грчките држави продолжиле да се однесуваат„грчки“ наспроти нивните македонски владетели. Грците се радувале на смртта на Филип (Diod. 17.3), а веста за смртта на Александар доведува до судир помеѓу Македонија на Антипатер и Атинската алијана, кој се нарекува Ламијска војна (која Грците, со показателен ефект, ја нарекувале „Хеленистичка војна“: IG 22 448.40-51, SIG3 317.6-19). Судирот помеѓу Македонците и Грците продолжува и во владеењето на антигонците. Овде дискусијата ќе ја ограничам, во главно, на реакциите од страна на Грците од географска Грција наспроти овие Македонски владетели: другите владетели од хеленистичкиот период имале, секако, македонско потекло но се чини дека само антигонците, кои владееле со помош на нивните македонски содружници, го задржале целосно својот македонски идентитет. Наспроти тоа, птоломејците и селеуците, на кои ќе се навратам во петтото поглавје, нивните hetairoi (содружници, компањони) ги наоѓале од целиот грчки свет и според тоа нивното владеење било повеќе лично отколку со национален предзнак; хеленизирањето на културата во посредство на говорот коине, претпоставуваме, продолжило да го еродира македонскиот идентитет. (И покрај тоа, имаме кралеви кои не биле од лозата на антигонците, а кои продолжиле и понатаму да се идентификуваат како Македонци, на пример во IG9.12,1 5, во посветата на Птолемеј 3 Евергиј, тој е наречен „Македонецот“.[13]) Тенденцијата на ова е да се наведе дека употребата на поимот „македонски“ варира според контекстот (поента на која ќе се навратам во третото поглавје).

Во периодот на антигонската доминација врз Грција одново гледаме панхеленско слоганерство од страна на македонските кралеви (во склад со традицијата на Филип 2) како и во политичката реторика на старите Грци против македонците. Два примера за антигонците: Диодор кажува дека во 319 г. Полиперхон, новоназначениот намесник на Македонија, свикал совет чија наводна цел била „ослободување на грчките градови од олигархијата на Антипатер“ (Diod. 18.55.2.-57.1), Plut., Phocion 31.1), а во еден запис кој датира од 303/2 тој предлага дека Антигон Едноокиот и неговиот син Деметар се обиделе, но со ограничен успех, да ја возобноват Коринтската Лига на Филип 2.[14]

Од грчката страна против Македонците, Полибус пишува дека во 210 г. Хлаенеј од Етолија испратил молба до спартанците да им помогнат на Римјаните во поход против Македонија. Хлаенеј го обвинил Филип 2 за првобитното „поробување“ на Грција (во реториката на грчкиот идентитет поробувањето претставува „варварски“ чин) и притоа сугерирал на други зла што биле нанесени врз Грците од страна на Александар и неговите наследници од лозата на антигонците, па се до Филип 5 (9.28-31). Ахарнаниецот Лисикус, од друга страна, зборува во корист на Филип 2 и Македонците  за нивната заштита на Грците, притоа бележејќи дека нивниот судир повеќе не е повеќе народи кои се поврзани (homophuloi), туку помеѓу нив и народ кој е туѓ (allophuloi), односно, Римјаните (9.32-39). Треба да запазиме дека во овој пасос, посилниот збор „варвари“ се однесува исклучиво на Персијците од петтиот век, кои се соперници на Грците.

Овие периодични и јавни ре-повикувања на старата панхеленска пропаганда, во секој случај, не треба да се земат исклучиво како утврдени гледишта на доцно-хеленистичките писатели кои ги забележале истите. Реториката на овие автори ја носи нивната лична идеолошка подвоеност, која индиректно или директно влијае врз претставувањето на Македонците. Фактот дека тие пишувале „универзална“ историја по автоматизам ги навраќа на првобитната империја на Македонците. Понатаму, најмалку еден автор, како Полибие во неговата Историјата, прикажува знаци на подвлијаеност од страна на пропагандистичките интереси на еден македонски владетел – во неговиот случај се работи за имитирањето на Александар (imitatio Alexandi) од страна на Филип 5, што го изложува на суптилно споредување и контраст наспроти основачите на македонската империја.

Полибие е најраниот постоечки извор кој отворил прозорец во историјата на Македонија, по атичките говорници од четвртиот век. Тој живеел за време на Втората и Третата македонска војна, а неговата цел бил да запише како Рим се издигнува како најголемата империска сила во историјата. Како таков, во самиот почеток на неговото дело, Историјата, тој ги спушта достигнувањата на македонските кралеви наспроти оние на римските императори (1.2.4.1):[15]  

Македонците владееле со Европа од земјата помеѓу јадранот па се до Истрон (Дунав), што севкупно претставува тривијален дел на овој континент. Потоа тие станаа владетели на Азија, откако ги ослободија тамошните народи од Персијците. Сепак, далеку сме од убедувањето дека овие луѓе владееја со поголемиот дел од светот – тие сепак не ја воспоставија нивната власт врз поголемиот дел од населениот свет надвор од империјата. Тие воопшто не тргнаа во поход на Сицијлија, Сардинија или Либија и (едноставно кажано), тие немаа претстава за постоењето на западните воинствени народи на Европа. Римјаните, од друга страна, не само што воспоставија контрола врз овие делови, туку врз целиот населен свет. Империјата што ја имаат тие не била надмината (во големина) од оние што биле пред нив, ниту ќе биде надмината од оние што доаѓаат.

Сепак, и во главно, односот на Полибие кон македонските кралеви – особено Филип 2 (кој своевремено правел услуги на луѓето на неговиот роден град Мегалополис) – бил поволен. Тој го почитува Филип за неговата „внимателност“ (epieikeia) и човечност (philanthropia) (5.10.1) и тврди дека кралот им го дал на пелопонезијаните првото чувство на слобода (eleutheria) со тоа што ги поразил спартанците (18.14.6). Александар, сепак, добива поразничен, критичен, однос, така што заслугата на неговите достигнувања оди на сметката на неговиот татко, а забележува и дека тој имал tuche (среќа), што според овој историчар е дарба која била најважна во човековите збиднувања. Но тој исто така и го фали младиот освојувач затоа што покажал „духовност“ откако применил насилство против тебанците (5.10.6). Полибие исто така ги пофалува и некои од неговите наследници, кога тоа им оди во прилог на ахајските интереси; на пример, тој ги укорува спартанците затоа што им се придружиле на етолците против Антигон и ахајците (4.16.5). Полибие гледа на Филип 5 како на филхелен кој трагично се завртел кон тиранијата, и кој се оддлачил од принципите на великодушност (proairesis, megalopsuchia, 5.10.9) кои биле запазени кај Филип и Александар – ова е намерна порака, со оглед на тврдењето, и носењето, на Филип 5 како нивен потомок, што Полибие должно го забележува во 5.10.10.[16] Во неговата индивидуализација на антигонските  кралеви, Полибие се разликува од класичните атински автори, како и од авторите на грчкиот класицизам од Римската империја (кои ќе ги дискутираме наскоро) со тоа што тој не ги толкува овие кралеви од гледната точка на панхеленскиот идентитет. Така речено, во толкувањето на Полибие на Македонците не се работи за етничкото, културното или политичкото „гркство“, туку се работи за поинтимна политичка „генеологија“ која ги поврзува антигонците со, во тој историски миг, веќе ценетото аргијанско минато.

Како и Полибие, и Диодор бил повлијаен од традицијата на универзалната историја која започнала со современикот на Александар Велики, Ефор, но тој, за разлика од Полибие, располагал со многу поширок распон во погледите на нештата поврзани со Македонците. Библиотека на Историјата покрива огромен временски и просторен распон, од Тројанската војна до 60 г., и од Грција (вклучувајќи ги и „варварите“) па се до Италија и Сицилија. Како Полибие, и Диодор не е склон на тврди идеолошки ставови – панхеленски или инакви, иако тој е многу покритичен кон Рим отколку Полибие.[17] Филип 2 и Александар се, за него, во главно позитивни фигури, од кои таткото многу повеќе од синот. Филип добива пофалба за неговите воени реформи (16.3.1-2) кои ги издигнале изгледите на Македонците (16.1.3, 8.7, 95.2), како и неговото прочуено генералство (16.60.4), и квалитетите како philanthropia (16.8.2, 8.5, 95.2), кои тој исто така ги обдарува врз славниот Епаминонд (15.57.1). Диодор исто така се осврнува на ноторното пијанство на Филип, но оваа особина за него одвај важи како порок: набргу откако авторот пренесува дека атинскиот говорник Демад (кој бил заробен во Херонеја), во своите говори го срамотел Филипа поради неговото претерано бучно однесување (16.87.1-2), продолжува да го опише како „внимателен“ (philophronoumenos) кон Грците кога расправал за хегемонија врз градовите-држави (16.89.2). Што се однесува до Александар, тој пишува, „овој крал направи да се исплодат многу нешта, и поради неговата вродена проникливост и храброст тој ги надметнал во достигнувањата сите претходни кралеви кои биле запаметени низ времињата“ (17.1.3); сепак, неговиот карактер понекогаш бил променлив. Диодор ја нагласува Александровата добронамерност кон заробените Дариевите мајка, син и жена (17.37.5-6, 38.1-3) како доказ дека во него има нешто поголемо од самите достигнувања на бојното поле, но исто така, авторот пишува и за неговите огромни бес и гнев (како кон тебанците, во 17.9.6). Поглавјата 18-20 се сметани за еден од најдобрите извори во поглед на наследниците на Македонската империја, но со некои подвоености во наративот кои можеби ја одразуваат природата на неговите извори (на пример, најдобриот извор за историјата на наследниците е, во главно, оној на Хиероним од Кардија, но Диодоровата позитивна отслика на Птолемеј можно е да укажува на птолемејски извор). Неговиот поглед кон Персеј, од друга страна, покажува на многу посовремено гледиште. Додека тој нуди критика на македонскиот империјализам и пофалба за римското соперништво против него во 31.8-9, тој исто така ги критикува и последиците на римскиот терор на Коринт, Картагена, врз Персеј и Македонците, и во Нумантија во 32.4.5.

  1. Грчките погледи на македонската војска

За разлика од кралевите, кај Диодор македонската војска не секогаш го добива истиот наративен однос. Особено неверојатно е како се тие прикажани во рамките на некои од александровите походи. Овој сторичар го опишува пљачкањето на Персепол, каде војниците на Александар убивале се што ќе им се нашло на патот, вклучувајќи и други Македонци. Додека Александар самиот ги бодрел да ги пљачкаат домовите на луѓето, на сметка на тоа што Персепол бил „најомразениот“ од сите градови во Азија, тој исто така експресно им наредил да не ги допираат палатите, за кои Диодор кажува дека биле најславните од целиот „цивилизиран свет“ (oikoumene). Сепак, игнорирајќи ги неговите наредби, палатите биле „нападнати“ и „уништени“ од македонските војници (hubris, phthora, 17.70.3).[18]

Претставувањето на македонските војници како своеволна сила заслужува посебно внимание. Историчарите имаа тенденција да го игнорираат фактот дека македонскиот народ (што во суштина значи македонската војска) најчесто е третиран како одвоен фактор од владетелите што го предводеле. Но ова не е потполно точно – во 187.9.3 Диодор ги става на исто рамниште. Но и покрај тоа, верувам дека сепак постоеле доволно јасни разлики во подвојувањето, за на сметка на тоа да не можеме лесно да го одлучиме прашањето на хеленскиот карактер на Македонците во антиката. Пред да му пристапиме на прашањето, потребно е да разграничиме на кои Македонци се однесува тоа.

Извикувањето на хеленска припадност од страна на раните аргијци истовремено го амблематизирало и го потврдувало нехеленството на Македонија и Македонците. Владетелите што сакале да бидат прифатени од Грците како Грци биле, се чини, под принуда самите да се дистанцираат од Македонците; приказната за основањето на Аргејската династија и нивното завладување со Македонците суштински имплицирало дека овој народ „можел да се стави под власт“, што според логиката на грчкиот идентитет во класичниот период автоматски сугерирало дека тие биле варвари. Ова е причината зошто, во преданието за Александар 1 на олимписките игри Херодот вели дека потенцијалните соперници на овој крал сакале да му го од учеството, тврдејќи дека „натпреварувањето не е за варвари туку само за Грци“. Споредбено на ова, во следниот век, Демостен го користи спектрумот на асоцијација на Македонија за да се побуни против хеленството на Филип, тврдејќи дека тој не е „ниту варварин од земја за која човек може да каже добар збор, туку е напасник од Македонија – земја од каде што порано не можеше да купи ниту добар роб“ (9.30.31). Наклонетиот на филип Исократ доаѓа до чудно решение: тој му кажува на кралот да ги третира Грците, Македонците и варварите, поединечно во сооднос на добродетел, крал и владетел – што во тие мигови на нив (Македонците) се лепи интригантен „трет термин“ како нешто помеѓу Грци и варвари (5.154); сепак, на крајот таквото категоризирање нема да добави контрааргумент на нивното „варварство“, и, како што пишува Атенаеј, Теопомп сепак го нарекува Филип „македонецот“ (6.259f-260a), со претпоставен презир, кога ја прекорувал неговата подложност на умилкување и ласкање.

Битна за бележење е карактеризацијата на Македонците од страна на Диодор, како насилни и стрвни за пари во нивното пљачкање на Персепол (17.70.4-5):

Македонците го поминаа целиот ден во грабање, и сеуште не можеа да ја задоволат нивната безгранична алчност за повеќе. Убедливоста на нивната стрв во грабањето беше толку голема што тие се тепаа еден со друг и го убиваа оној што грабнал повеќе од другиот. Некои од луѓето, со своите мачеви го пробиваа патот до најскапоцените богатства, и заминуваа со својот плен. Други пак им ги сечеа рацете на оние што ќе посегне по предмети што во тие мигови беа предмет на расправа, целосно полудени во нивната заблуда.

Овој приказ ги одекнува пораните стереотипи за Македонците. Како Персија, и Македонија (без оглед на филхеленизмот на нејзините владетели) не уживала углед на земја со своевидна култура (иако таму се населиле некои грчки интелекти, од кои најпознатиот бил Еврипид).[19] Сепак, Македонија тогаш била позната како богата земја, што Грците (како и ние понекогаш) појдовно ја поврзувале со корупција.[20] Македонија отсекогаш била богата со шума и атинците неа ја експлоатирале (најдоцна) до 423/2, кога Пердика им ветил ексклузивна продажба на дрва (IG3 89). Со воспоставувањето контрола врз Амфипол и Кренид во 350те, Филип исто така осигурал пристап до обилните рудници со злато и сребро на планината Пангаеум. Поврзувањето на Македонците со богатство уште од почетоците било некажана асоцијација со нивното варварство, и оваа особина била посочувана за да се покаже колку лесно можеле да бидат поткупени промакедонските поддржувачи од Атина.[21] Да го проследиме овој пасос од Демостен 19.265: „Тогаш некои почнаа да примаат мито и луѓето, во нивното будалство – или поточно, во нивната несреќа – мислеа дека во таквите лица има повеќе доверба наместо во оние кои зборуваа во нивно име, а знаеме дека Ластенеј покривот на неговата куќа го изгради со дрво токму од Македонија […]“.

Веројатно најважниот „компромитирачки“ стереотип на Македонците – толку познат што еден биограф го вметнал во темелите на пропаста на Александар – е нивното лошо пијанство и навиката да пијат неразводнето вино. Затоа што Грците го пиеле виното измешано, да се пие инаку било знак на варварство. Македонскиот стереотип, наводно, датира од Демостен (и Аесхин, конкретно во однос на Филип), Теопомп и продавачот на скандали Ефипус. Преувеличувањето во информациите од страна на антимакедонските извори е нешто што е очекувано, но и покрај тоа, не постои причина да не се верува на распространетоста на пиењето во Македонија: изобилството на наоди од симпозиуми (прослави) во кралските гробници кај Вергина, се солиден материјален доказ во прилог на тоа.[22]

Во секој случај, стереотипот на пијанството во одредени погледи може да биде за восхит: во ова општество на воини, да се учествува во културата на пиење најверојатно било дел од cursus honorum (создавање углед) за младите Македонци. Ова е еден од стереотипите на машкост што ќе има позитивен ефект во паметењето на Македонците: нивната воена дисциплина и проникливоста, кои атинците од четвртиот век ги занемариле на своја штета. Демостен, на пример, во неговата желба да ги настрои атинците на војна, целисходно и намерно ја понижувал силата на Македонија, во неговиот втор говор од олинтиаците. Истакнувајќи дека „сама по себе,  земјата е слаба и полна со дефекти“ (aute de kath’hauten asthenes kai pollon kakon esti meste, 2.14) и дека Македонците биле преморени од тоа што им биле слугувачки потчинети на постојаните воени походи на нивните кралеви (2.15-16); на овој начин тој наполно занемарува колку тогаш вредела репутацијата на филиповите содружници (компањони) како надмоќни војници: „неговата домашна трупа и пешадите навистина важат за неверојатни војници, и добро обучени во науката на војувањето. Но исто така слушнав од еден човек кој живеел во тој крај, човек кој не знае да излаже, дека војниците всушност не се ништо подобри од било кои други“.

Се до почетокот на хеленистичкиот период, поврзувањето на Македонците со добро воинство било нешто вообичаено, и таквиот углед не бил негативно опфатени дури ни од јавната перцепција на нивниот статус на варвари. Полибие 4.29.2, на пример, ги нарекува „варварите од Македонија“ (tes Makedonias barbarous) во опис за воена формација, но тоа не го спречува да ги повеличи за нивното „витешко“ (gennaios) војување против Атал (16.4.13), како и против Римјаните (18.21.8) дури и кога ја губеле битката. Тој исто така зборува во сегашно време во опишувањето на храброста и воинственоста на Македонците под Филип 5 за време на Општествената војна (Social War) од 220-217 (5.2.4-6):

Македонците радо се прилагодија на неговите наредби, не само затоа што се најхрабрите војниците на копнени походи, туку затоа што се спремни да служат и на поморски мисии кога е потребно, и затоа што, исто така, тие се најтрудољубиви кога е потребно да се ископа ров, да се изгради бедем и останати инжинерски зафати, на истиот оној начин според Хесиод, кога вели дека синовите на Ахај „се радуваат на војната како да е тоа гозба“.

Понатаму, во објаснувањето како римската фаланга успеала да ја порази македонската фаланга, Полибие предлага дека лидерството било под добар впечаток од воената машина на Македонците (18.12.13):

Помислив дека е потребно да се зборува на оваа тема, затоа што за многумина Грци беше несфатливо како Македонците беа поразени под тие околности. Многумина ќе се прашуваат зошто и како можела фалангата да биде инфериорна иако е вооружена на ист начин како Римјаните (hupo tou Romaion kathoplismou).

Самиот Диодор бележи дека борбените квалитети на Македонците (aretai, 17.30.7 и andragathiai, 17.34.4), иако нуди помалку ласкава анализа од Полибие. Тој има пофалба за бројката и тежината на македонската фаланга под Филип 2, тврдејќи дека нивните противници, тебанците, биле физички посилни затоа што поминувале повеќе време во вежбалните (17.11.4). Понатаму, коментарот дека македонските војници ги нападнале тебанците „пострашно отколку што е нормално за време на војна“ (pikroteron e polemikoteron), можно е да го опипува претерувањето што било подоцна забележано во Персепол (17.70.3-5, опишано погоре). Точно е дека Македонците биле луто настроени поради извиците на тебанците (17.12.2), но Диодор ова го претставува како чин на „храброст“ (andragathia) и ја нагласува одлучноста (anuperbletos) во духот на тебанците.

Тоа што е веќе јасно е дека со почетокот на хеленистичкиот период, воинствениот стереотип на Македонците станал вообичаен. Особено вреди да се забележи употребата на зборот „македонски“ во поглед на одреден вид на борба во хеленистичкиот период (како што се гледа во последниот израз на Полибие во однос на Римјаните – „вооружени на ист начин како Римјаните“). Всушност, многу од етничките називи во хеленизмот не се однесуваат на нивните поединци, туку на стилот на војувањето (односно, „етницитетот“ на техниката го одредува етницитетот на војниците, а не спортивно). Во записот за битката помеѓу Антигон и Еуменеј, Диодор детално го опишува овој вид на воин. Во војската на Еуменеј имало „околу пет илјади мажи опремени во македонски стил , иако тие потекнуваа од различни народи“ (19.27.6) а Антигон имал „повеќе од осумилјадна мешана војска опремена во македонски стил и речиси осум илјади Македонци“ (19.28.3). Според историчарот Јосеф, истата дефиниција на воениот поим „македонски“ преовладувала и во Азија на Селеук: „Антиох Епифан дојде во градот со голем број луѓе, а самиот беше придружуван од дружина војници што се викаше македонската дружина. Тие беа на иста возраст, млади и високи момчиња кои беа наоружани и тренирани на македонски начин, а затоа и беа така наречени. А сепак, толку многу од нив не беа достојни да ја претставуваат таа славна нација“ (7.5.11.3). Како што ќе видиме подолу, додека повеќето римски автори се задоволни со негативните стереотипи кон Македонците, оние што гледаат низ воена призма ќе ги експлоатираат позитивните конотации на името Македонија на важен и корисен начин.

  1. Римските гледишта на Македонците и нивните кралеви

Римски Грчки Автори

Хеленистичките автори власта на Рим ја сметале за неизбежна, но не и трајна. Според Полибие, историјата поминува низ anakuklosis (постојано кружење низ процесите на раѓање, врв и пропаст), и иако римскиот мешовит устав може да го забави кругот, сепак нема да го прекине (4.57). Од друга страна, Диодор го гледа Рим како бледа слика на неговото славно минато и двапати ја истакнува Александрија како најважниот град во светот (1.50.7, 17.52.5). Сепак, набргу, грчките писатели и учени ќе започнат да се качуваат истиот воз – за нив римското владеење не само што е неизбежно, туку претставува и славен крај на историјата. Нивниот однос кон македонскиот момент се менува според потребата: кога се фали Рим, мора да се потцени империјата што му претходела. Страбо, кој Македонија ја смета за дел од Грција (7.7, 7а. 1.9) и е првиот историски автор што ја напишал фразата „Македонците и другите Грци“ (10.2), ретко се занимава со Македонската империја и ја споменува како една од низата империи што му претходеле на Рим (15.1, 16.2). (Со други зборови, и од грчка и од римска гледна точка, нема што да се „докажува“што се однесува на Македонија) Антикварецот Дионисиј од Халикарнас е поексплицитен во контрастот помеѓу македонската и римската империја: тој признава дека Македонците победиле моќна империја пред нив и дека го прошириле своето влијание и власт на пошироко пространство од било која друга сила пред тоа, но тој исто така нагласува дека империјата започнала да се разградува со самата смрт на Александар  и дека нејзината прекршена сенка ќе биде засенета од Рим. Дионисиј  додава добра поента на ова, набројувајќи ги земјите што Македонија не успеала да ги освои: „Дури ни македонската моќ не можеше да ја потчини секоја земја и секое море; така не беше освоена Либија, освен еден мал дел што се граничи со Египет, ниту пак беше освоена целата Европа – на север достигнаа само до Тракија, а на запад само до Јадранско море (1.3.1).

Дионисиј исто така ја објаснува идеолошката поврзаност помеѓу Грција и Рим, настојувајќи да докаже дека Рим е грчки град (1.5.1, 89.1-2, 90.1) – што е ран знак на новото издигнување на особено „грчка“ самосвест наспроти новата империјална сила. Овој момент се нарекува „Вториот софизам“, кога грчкиот интелектуализам бил хранет од римските императори – особено од Трајан, Хадриан, Антонин Пиус и Марко Аурелие, но и покрај тоа, издугнувањето било прикажано како класисистичка форма која гледа наназад. Во секој случај, се доаѓа до единство наспроти различностите на авторите на Вториот софизам,  така што тие практикуваат декламации и произведуваат литерарни текстови кои го избегнуваат коине (народниот грчки јазик) на Полибие, Диодор и Дионисиј, во полза на атичко-јонскиот јазик на класичниот период, при што фокусот тежнее кон хомерските теми и класичната атинска интелектуална и политичка историја.[23] Но исто така,се јавува и обновен однос кон Рим: грчката култура се валоризира како еднаква на римската моќ, а римската моќ добива восхит затоа што го овозможува грчкото културно издигнување. За некои автори Македонија претставува контраст и на Грција и на Рим. Реторичарот од вториот век, Аелие Аристид, на пример, му се обраќа на Рим во паеан посветен на градот, на овој начин: Оние што владееја во минатото, едни на други си беа деспоти и робови, и се менуваа во улогите, и така сите стигнаа да владеат како копилиња на империјата, менувајќи го местото како во игра со топка: Македонците беа робови на Персијците, Персијците на медите, медите на асиријите. Но без разлика одамна другите знаат за вас, тие секогаш ве знаеле како владетели“ (За Рим 91). Аристид исто така ги понижува главните градови на Македонија наспроти Атина, кој иако одамна бил во својот залез, римските Грци сепак го сметале за омнифалос  на културата: „Никој не покажува патриотска жест за Пела или Ајга, дури и ако овие градови биле нивна татковина“ (За Рим 334); а меѓу другото тој се погрижува да истакне, во делото За Платон (55) дека Македонија е земја во која недостасува уметноста на говорништвото. Контекстот е во минатото, но односот на централната интелектуална активност на тогашната ера е непогрешлив. Во однос на македонските градови, за крај, современикот на Аристид, Лусијан, ја нарекува Пела небитен град во денешно време (Alexander the False Prophet 6).

Некои други пак се одлучиле да ја експлоатираат историјата на Македонија на позитивен начин, преку свое толкување на Александар Велики. Сепак, тоа не можело да трае многу долго: индивидуалната привлечност на Александар се чини исчезнува, веќе во третиот век, кога Аристид, Луцијан и анегдотичарите како Атенеај, повремено реферирале на Македонците и нивните кралеви, но фокусирајќи се на нивното пијано вреваџиство и претерано воинствена (моја забелешка: избувлива?) природа. Но во првиот и вториот век, Александар е „грчки“ културен херој, и прилично угледен во тоа.[24]

Плутарх наголемо зборува за генеолошките врски на Александар со Ахил и Херакле, како и за неговото обучување од страна на Аристотел;[25] Аријан ја користи Александровата врска со Ахил за да го промовира кралот како воин, а самиот себе како пандан на Хомер (1.12.1-2). Дио Хрисостом го позитира Херакле како модел за добриот крал кого Александар треба да го емитира (на пример, во 2.78). А сепак, овој Александар, за чудо, е и по малку и Римјанин, а за тоа придонесува токму неговото македонско потекло. Додека авторите што се опсесивни со културата, како Аристид, немаат да кажат ниту еден добар збор за Македонија, авторите како Полиаен, кои збирал шарени епизоди од воената историја во неговата Стратегеми,  самиот се идентификува како Македонец во воведот на првата книга, а во четвртата, на тема стратегиите на Македонците, тврди дека ова бил најуживателниот дел од пишувањето, и дека од тој дел идните императори ќе ги научат „одликите на моите предци“. Што се однесува до „македонството“ на Александар, Аријан, кој бил римски генерал со грчко потекло и своевремено гувернер на провинцијата Кападокија, целосно ја експлоатира Александровата поврзаност со Македонија со тоа што го нарекува „Македонец“ (односно, пишува дека Александар самиот се нарекол Македонец пред неговите војници, во 2.7.3; во секој случај, ова е единствениот наврат каде се користи тоа обележје за кралот во периодот на Вториот софизам); Аријан, исто така, неколку пати во текстот споменува дека Македонците сочинувале сериозна борбена сила до нивниот крал (на пример, 1.13.6-7).

Авторите кои се повеќе заинтересирани во интелектуалните и етичките аспекти на хеленскиот идеал исто така ги користат Македонците, но во лошо светло, како интегрален дел од минатото на Александар кое тој мора да го потисне доколку сака да биде поуспешен. За филозофот Дио Хрисостом, Александар сигурно бил вистински потомок на Херакле (според Циничниот филозофски модел) кој ја прилагодил воинствената (односно македонската) диспозиција со филозофија, на себеси и неговите војници (Дио, како писател што се изразува одоколно, го имплицира ова во Ор 1.6, 4.8).[26] Што се однесува на Плутарх, тој го претставува доброто владеење на Александар преку контрастот што го прави наспроти Македонците (и забележува дека кога бил во неговото најварварско обземање, Александар прв пат проговорел „на македонски“ – Makedonisti, Alexander 51). Плутарх исто така внимателно го споредува Александар со Олимпија и со Филип, најмногу поради нивната улога во божествените претензии на нивниот син, нешто кое авторот не го одобрува. Во отстапување од хеленистичките текстови, Вториот софизам генерално го порекнува Филип како инфериорен на неговиот син. Постојаното усилување на Алекасндар во текстовите, на штета на другите Македонци (ова, кога Александар е покажан во позитивно светло), дури и кога добива углед на воин преку неговата поврзаност со Македонците, го поддржува впечатокот дека само тој, од сите македонски кралеви, бил сметан за доволно вреден за да ја исполнува онаа Грчко-римска улога.

Човек здраворазумно ќе се запраша зошто ли бил Александар идеализиран во империјата, а не бил идеализиран во хеленистичките извори? Ова прашање е мошне логично одговорено од долготрајните интереси на Римјаните во однос на младиот освојувач на светот. Александровата paideia (школување на идеалниот граѓанин), во Вториот софизам не само што претставува изучување на книги, туку и уникатно „активна“ метода која се пресликува на римскиот однос кон таа дејност. Ова можеби станува очигледно во трактатот на Плутарх со наслов Alexandri Fortuna aut Virtute („За среќата или доблеста на Александар“), која оди дотаму што го претставува како „филозоф во движење“ и човек со philanthro-pia (љубов за човештвото, хуманост) кој ги поттикнува сите да го гледаат целиот свет како своја татковина (oikoumene). Токму овде наидуваме на средба помеѓу „гркството“ и римскиот идеал на humanitas ­– кој ја смета империјата како хумана цивилизирачка сила на нејзините субјекти.[27] Исто така, ова поканува и пре-пишување на политиките на Александар. W.W. Tarn во неговата Alexander the Great (Cambridge 1948) ја прифаќа идејата на Плутарх дека Александар имал своја политика на спојување на Грците и варварите (освен желбата да владее со светот); иако оваа промисла држи вода, таа е сепак нова во грчките текстови, а навидум делува перфектно римска по природа. Исто така, во книгата Александар, Плутарх го нагласува неговиот фин третман на варварските народи, иако овој текст не е целосно некритичен. Плутарх кажува дека кралот самиот знаел да настрани во своето варварство, особено во убиството на Клеитие и затворањето на Калистен, што сугерира на потешкотиите да остане „чист“ оној што поминал многу време на истокот. На други места, споредбата помеѓу Алекасндар и филхеленскиот принц е поочигледна, но доаѓа и со предупредување: Дио од Пруса (или Хрисостом) упатува четири орации до Трајан – голем обожувач на Александар – од кои во две Александар е прикажан како замена за императорот. Се чини дека помеѓу редовите се наоѓа лекција според која преголемиот милитаризам може да ја компромитира (грчката) етичката нормативна присебност. Осврнувајќи се на римскиот цивилизирачки идеал, како што е тоа направено во Плутарховата За Среќата или Доблеста на Александар, според Дио, Александар има универзално влијание и над Грците и над варварите. Додека во некои наврати ова е експлицитно поддржано од страна неговата асоцијација со македонската војска, за од друга страна истото да биде компромитирано од македонскиот недостаток на етика, што се прикажува кога тие подлегнуваат на искушение пред богатството на варварите. На бојното поле, Дио ги класифицира Македонците заедно со Грците (4.9), но за него тие се далеку од културата на Грците.

Римските војводи и латинската литература

Како што може да се види, не постои ништо што е пуристичко во употребата на ликот на Александар од гледната точка на класицизмот. Тој им е корисен на римските Грчки писатели до степен да делува на моќен и културно-способен император: филхелен, експанзионист и обединувач на човештвото под единствена идеологија. Сега се завртуваме на гледиштата на воените победници од оваа ера (за разлика од „културните победници“ како што милувале да ги доживуваат старите Грци), каде станува јасно дека Римјаните запоседнале со призорот на „империјалниот Александар“ многу пред некои од Грците  да започнат го гледаат како таков.

Генералната споредба помеѓу Рим и Александар мила предлагана од римските генерали кои ја истакнувале нивната надмоќност наспроти Македонците. Додека на републичките фигури никогаш не би им дошло на ум да се поистоветуваат со екцесите на Александар, оние како Помпеј, кои си го наметнале епитетот „Магнус“ (епитет што датира од раниот втор век, кај Плаутиј, Mostellaria 775) и носеле потстриг во стилот на александар, како и наметка – ја користеле оставнината на Александар со цел (и помалку иронично) да ги преувеличуваат своите воени успеси наспроти оние на Македонците (Плутарх, Pompey 2.1). Во форумот, Цезар донел една лисипијска бронзена статуа на коњ, но ја заменил главата на Александар со сопствената (Suetonius, Caesar 7). Октавиј се поставувал како аполонската противтежа на антониевите Херакле и Дионис (и по таа логика, Александар, кој Антонио го емитирал), но по битката кај Актиум тој го посетил гробот на Александар во Александриа и кратко време, својот печат со резба на сфинга ја заменил со Александар (Pliny, Natural History 37.10 Suetonius, Augustus 50). Нерон, во обидот да ја присвои славата на другите каде што не можел сопствената, наводно порачал да биде позлатена на статуа од Александар како момче, која била отстранета по неговото убиство (Pliny, Natural History 35.27, 93-94). Во Рим постоел мал занос на емитирање на Александар се додека воинствениот филхелен, Трајан, и Каркала во раниот трет век, не ја вовеле формацијата „Македонска фаланга“, што јасно покажува на продолжување на поврзувањето на името Македонија со воени достигнувања (Dio 77.7.1-2).[28]

Како и секогаш, учените луѓе се воделе според своите правила. Повремено тие ги користеле поврзувањата што некои генерали и императори ги имале со Александар, но наспроти тоа, споредбите помешу македонската и римската автократија, се чинело, го надминувале секојдневното имитирање на Александар. Постои само една монографија на латински посветена на Александар, онаа на Квинт Куртиј Руф.[29] Инаку, Александар фигурира во разновидни писанија, како на Цицеро, Ливиј, Хорацие, Велеј, Патеркула, Квинтилијан, Луца, Старие и Аул Гелие,[30] кои (биле нашироко повлијаени од хеленистичките филозофски и реторички традиции) го користеле како пример на владетелските доблести како amicitia (пријателство) и clementia (сомилост), и маани како iracundia (гнев) и cupiditas gloriae (преголема страст за слава).[31] Најверојатно, тој бил најчесто користен како пример на поука, особено кога авторите се справувале со прашањето како може автократијата да биде подобрена преку сенаторски и републикански вредности. Главната тема на Куртиј била како fortuna (среќата) му ја донела на Александар славата, но исто така го претворила од rex во tyrannus. Авторот Сенека, кој живеел за време на владеењето на лудакот – и обожувач на Александар – Калигула, го претставува сенаторскиот анти-александров став кога во делото De Beneficiis 2.16.1 го критикува Александар лудакот (vesanus) затоа што му доделил цел град на неименуван поединец, а потоа се фалел дека го сторил чинот не затоа што градот му бил потребен на човекот, туку затоа што му се можело, од неговата возвишена положба.

Тоа што нема да го прочитаме во латинските текстови, што и не е за чудо, е дека грчките автори пишувале поволно за Александар затоа што сакале сакале да го хеленизираат, и на тој начин го двоеле настрана од варварските елементи; во нивните обиди тие понекогаш ја вклучувале и Македонија. Таму се враќаат некои стари и познати стереотипи за земјата – како тоа дека била културно уназадена – иако најчесто тие пишуваат помалку за зафрлената Македонија отколку за самиот крал. Во опишувањето на тоа што е сигурно нестварна посета на гробот на Александар во Египет од страна на Цезар, Луцан удира по кралот со зборови како „нездраво (vesanus) дете на пелеанецот Филип“ (Pharsalia 10.1), со цел да ги растури божествените претенции на принцот. А кога Куртиј пишува дека Александар, во негов говор пред содружниците, рекол: „можев да останам во Македонија и таму да ужувам во таен и тивок што ќе ме доведе до темна и невпечатлива старост“ (9.6.19) – веројатно било срочено според контекстот на неговата преголема амбиција. Многу понеобична е позитивната улога што им ја препишува на Македонците. Многу латински автори, се чини, го користат Александар и Македонците со цел да ги доловат сопствените (и на публиката) стравови од малтретирање во рацетена автократски владетели. За римските Грци, Македонците секогаш биле „други“, освен во некои наврати на бојното поле; за Римјаните Македонците биле „ние“. Откако Александар го убива Клеитие во 328, Сенека во De Ira ја брани жртвата кој едноставно „бил штедлив во ласкањето и одбивал да се преобрази од Македонец, и слободен човек, во персиски роб“ (3.17.1) и на тој начин директно ги поврзува Македонците со каузата на слобода од варварите. Во описот на побуната што настанала од понижувањето поради обредот proskynesis (поклонување до земја), Куртиј, кој претходно преку атинецот Харидем ја потврдил вештината на Македонците во битка, и тоа дека биле далеку од алчни за злато и сребро и дека нивната дисциплина била резултат на сиромашното образование (paupertate magistra; 3.2.15), ги брани од бурната реакција на Александар, и ги обвинува Грците како оние „кои си ја понижија професијата на слободната уметност со нивните зли навики“ и кои „го отвараа патот до рајот [за Александар], тврдејќи дека Херакле, Татко Либер и Кастор и Полукс ќе клекнеле пред оваа нова божественост“ (8.5.8). Јустин, во неговиот епитом на авторот Гнаеј Помпеј Трог, предлага дека во неговото исчезнато дело се наоѓа поучна приказна за односот помеѓу Александар и Македонците, и како лошото водство предизвикува постепена корупција на војниците.[32] Овој наод претставува добра мерка за тоа кого грчките и латинските автори го сметале за „друг“ во однос на самите нив: додека грчките автори биле приморани да творат низ и околу своите традиционални односи, па дури и митови, во поглед на македонските „варвари“, со цел да го создадат ликот на грчко-римскиот Александар, главната пречка на Рим не биле Македонците, туку картагинците, па дури и Грците. За латинските автори Александар и Македонците претставувале неодолив пример што им добавувал широк распон на рефлексии за природата на автократијата и демократијата – многу повеќе од современите грчки автори кои секогаш ги гледале Македонците низ призмата на нивната историска поврзаност со Грција.

  1. Два источни погледи на македонските победници: персиски и египетски

Посмртта на Александар – од освојувач до секојдневен човек

 

Поглавјата 2-4 ги истражуваа разните начини на кои Грците и Римјаните ги поимале Македонците и нивните кралеви, и како притоа го искористувале сеќавањето за разни цели. Сепак, и секако, многу други народи, освен овие, биле во контакт со Македонците, а легендата на Александар пропатувала низ повеќе делови на светот. Крајното поглавје на кратко ќе ги разгледа двете најважни „источни“ погледи на Македонците: персиската и египетската. Уште еднаш, овде Македонците ги гледаме од гледна точка на оние што биле освоени, иако ова не е појдовен случај со Персијците бидејќи тие, всушност, владееле со Македонија во текот на персиските војни во петтиот век. И Персијците и Египќаните на различен начин се прилагодиле на македонското владеење под Александар Велики; споредбено, под династиите на селеуците и птоломеите, македонската оставнина се разгранува поинаку. Комплицирано е да се зборува за оставнината на Македонците во хеленистичкиот и постхеленистичкиот свет, без притоа да се црпи од александровата романса, која започнала да се создава во третиот век, но која потоа била преведувана, проширувана и „нашарувана“ во многу други јазици, вклучувајќи го и исландскиот. Романсата исто така влијаела на многу подобри литературни дела во персиската традиција (неколку од нив ги дискутираме овде), па се до средовековната европска и современата грчка литература.[33]

Погледи на Македонците во Персија – од ахаменидски до исламски

Сликата за персиското поимање на Македонците, како и на Александар, е комплицирано од релативно оскудниот број на персиски изводи за некои периоди во историјата. Се до средновековниот период, со почеток од Фирдауси (од 934 до 1020), не постојат долги и целосни „наративи“ што ги отсликуваат комплексностите на персискиот идентитет. Краткото сведоштво кое следува прави обид за хронолошки преглед на раното поимање на Алекасндар; сепак читателот треба да има предвид дека ова подразбира и одреден степен на нагаѓање според одредени подоцнежни извори. Исто така треба да се погледне и реакцијата на иранците во однос на Македонија, и особено кон Александар Велики, што ја обработува M.J. Olbrycht, глава 17.

Историографските и останатите текстови, како Вавилонските Хроники и Династичкото Пророштво, нудат интригантни траги што се засегнати со „перцепциите“ кон Македонците пред и по александровиот поход на Персија. За жал, во периодот пред освојувањето, таквите текстови ги исклучуваат земјите надвор од Вавилон освен ако некој настан не се однесувал на движењето на кралот. Затоа сме принудени персиските погледи на Македонците самостојно да ги реконструираме од грчки литературни извори, и притоа можеме да правиме само широкоопфатни заклучоци. На пример, Херодот пишува за тоа дека Мардониј го користел Александар 1 како посредник помеѓу Персија и Грција, што предлага дека Персијците гледале можност за користење на Македонците. Во однос на Филип 2, фактот дека Персијците му праќале помош на Перинт (Демостен ги наговарал атинците да го направат истото, во 4.32), можеби индицира дека тие биле загрижени за способноста на македонскиот крал. Кога Александар настапува на историската сцена веќе наидуваме на симпатија помеѓу грчките и вавилонските извори, и покрај фрагментираната природа на македонската тема. Во двата примера се сугерира дека Персијците биле убедени дека се способни да го победат Александар. Диодор, на пример, одлуката на Персијците да ја заобиколат стратегијата на Мемнон (пеплосана земја) во корист на Арист, кој се залагал за војна, ја смета за знак на ароганција, односно megalopsuchia (17.18.3); од друга страна, фактот дека Персијците имале успех против Македонците во претходната година давал добра причина тие да делуваат од позиција на самодоверба.[34] Еден вавилонски документ особено ја потврдува персиското себебодрење, или барем како тоа го проектирале наандвор: краткиот текст наречен „Династичкото Пророштво“ (Музеј на Британија 40623), уреден според A.K.Grayson.[35] Во него се содржи низа од претпоставки од Нео-асирискиот период (934-609) до македонското освојување, како и едно неверојатно тврдење, што за чудо бидува рутински игнорирано: тоа дека откако војската на Дариј била отфрлена од Александар „ханаецот“,[36] тој направил пресврт и го поразил, и така ја донел новата доба на вавилонската слава. M Neujahr неодамна предложи дека текстот за „триумфот на Дариј“ бил неуспешна прогноза која имала за цел да ги збодри неговите војници или по битката на Граник (334) или кај Ис (333). Пренесувачот на оој текст се обидел да го ревидира, просто со додавање на подновена информација отколку со препишување, па затоа вклучувањето на историски настани истиот го контрадиктираат и го прават пост-датумен.[37] Во однос на поимањето на Македонците во текстот, се чини дека дури и по нивната прва или втора појдовна средба, Персијците биле доволно убедени, или надежни, дека Големиот Крал на крајот ќе го победи неговиот непријател па така исказот ќе биде забележан во историјата како пророштво.

Исто така е можно тоа дека некои од поексплицитно негативните погледи на Александар во средновековниот период биле зачнати во периодот на неговите освојувања. Конвенционалниот поглед што го промовираат историчарите, како T. Noldeke во доцните 1800ти до C. Ciancaglini во 1990те[38] кажува дека приказните за уништувањето на зороастриските книги од страна на Александар (пропагирано од историчари како Gardizi во единаесеттиот век, но датирани порано, во шестиот)[39], потекнуваат од сасанската династија (н.е. 226-651), која го трасира своето потекло се до Дариј. A.S. Shahbazi; сепак, предлага дека негативните погледи на Александар биле древни, дека некои од нив и претходеле на смртта на Дариј.[40] Расправајќи спроед грчките и персиските извори, Шахбази го валидира негативниот поглед на Македонците од Династиското Пророштво и го става на заслуга на Маговите, кои победите на Александар ги толкувале како „бељи“ што биле пророчени во 356 со спалувањето на храмот на Артемида (кое Плутарх го споменува како знак за раѓањето на Александар, Alexander 3). Шахбази исто така предлага дека во Манихејскиот Согдијски текст се наоѓаат траги од стариот ирански вокабулар што се користел за да го прикаже Александар како уништувач на маговите, па спроед тоа, религиската омразата кон Александар датира уште во пред сасанскиот период. (Фасцинантно е тоа дека персиската омраза за Римјаните, кои го емитирале македонскиот освојувач, се чини е причината за нивната омраза за Александар.) Доколку ги прифатиме барем некои од заклучоците на Шахбази, тогаш периодот пред и по освојувањето на Александар, можеби бил исполнет со многу поагресивно антиалександрово мнение отколку што воочиаено се мисли.

Во 238 партијците водени од Арсак се избориле за независност од селеуците и ќе ја задржи, повремено, под Грците и Римјаните, од 248 п.н.е. до 226 н.е., се до издигнувањето на династијата на сасанците (226-642 н.е.). За жал, безмалку целосното отсуство од пишани извори од партијската ера претставува назадување во поимањето на партијските „погледи“, но сепак можно е да се претпостави колку тие биле комплексни во поглед на стари/нови, источни/западни. Со издигнувањето на нивната моќ, партијците (кои своевремено биле дел од персиската империја) се бореле рамо до рамо со грко-бактријците (кои биле хеленистичка измислица што се заснова на спојот помеѓу грко-Македонците и нивните персиски субјекти) против грко-македонските селеуци. Истовремено, партијците биле повлијаени од грчката култура на грко-бактријците и на селеуците (како што може да се види од монетите на Артбан 1 (128-124), кои имаат грчка легенда), и од друга страна, од ахаменидската култура што им претходела, иако во политичка смисла тие се сметале за наследници на земјата на Александар и Кир (Cyrus) (Tacitus, Annals 6.31).[41] Ќе се запрашаме дали прави смисла да поставуваме прашања за „персискиот“ поглед на „Македонците “ во партијската ера. Не знаеме, на пример, дали партијците себеси се сметале за вистински „персиски“ наследници на ахаеменците, ниту пак можеме со сигурност да кажеме дека селеуците се сметале за „Македонци“, „Грци“ или и двете.

Исто така ни недостасуваат извори од сасанскиот период бидејќи арапите тежнееле да ги преведуваат текстовите напишани на пахлави на арапски, по нивното освојување на Персија.[42] Сепак, токму овде историчарите ги откриваат корените на призорот на Александар што се повторува – како човек-филозоф, кој се појавува во персиската литература по исламското ширење во седмиот век. До кој опсег овој Александар бил „грк“? Најраната верзија на Александровата Романса на персиски се содржи во книгите 18-20 на Shahnameh, напишани од Фирдауз во десеттиот/единаесеттиот век (која, нешто како грчките писанија во Римската империја, била монументална персиска класика во времето на арапското владеење); сепак, најголема е веројатноста дека текстот бил пренесен преку сириски превод на грчкиот, кој бил запишан за време на сасанскиот крал Хосро 1 (531-79 н.е.), кој бил љубител на грчката филозофија.[43] Персиските автори како Фирдауз најчесто го поврзувале Александар со филозофијата: на пример, Нимази (доцен дванаесетти век) и Џами (доцен петнаесетти век), го опишуваат неговото учество за време на симпозиум на најголемите грчки филозофи, вклучувајќи ги Сократ, Платон и Аристотел, иако евентуалната „грчка“ природа на овие поврзувања е надметната од тоа што Александар бил доживуван како обичен човек кој сакал да стане бесмртен  (како продолжување на копнеењето односно pothos на Александар забележано од Аријан), но сепак морал да ја дочека својата сигурна смрт.

Во овој период, еден дел од грчката интелектуална мисла станува синкретизирана (усогласена) со персиската; иако „грчкиот“ карактер на овие културни наследства навидум не се судираат со религискиот контекст на сасанските или арапските текстови за Александар. Во сириската Александрова Романса, Александар е идеален христијански светски водач кој пред неговите походи „се молел на едниот вистиски Бог“, и кој е закитен со славата на тогашните кралеви Кабад и Хосро 1, затоа што тврдел дека го изградил ѕидот под кавказките планини кој ги оградил „нечистите народи“ водени од библиските Гог и Магог. (Роксана е исто така прикажана како ќерка на Дариј и на тој начин Александар е поврзан со славните ахаемејци по пат на брак). Во Куранот, од друга страна, Александар го стекнува името Дул Караин, односно „дворогиот“, во неговата потрага по изворот на водата на бесмртноста.[44] Како таков, тој исто так го штити западот од Гог и Магог[45] но во овие наводи постои барем една важна промена во биографијата на човекот, кој сега, од лингвистички причини, е наречен „Искандар“ или „Сикандар“: приказната за неговото раѓање. Додека во сириската верзија се одржува приказната за раѓањето што е иста во грчката Александрова Романса, каде тој е син на последниот фараон Нектанебо, Фирдауз, на пример, го прикажува Александар како полубрат на Дариј по пат на краткотрајниот брак на постариот Дариј со ќерката на Филип 2; нејзиниот лошомиризлив здив бил причината таа да му биде вратена на Филип, додека била незнајно бремена со Искандар, кој последователно и правично тргнал да го бара персискиот престол.[46] Според ова, владеењето на Александар со Персија се смета повеќе како резултат на династиска борба, отколку резултат на неговите освојувачки походи – нешто кое персискиот мит не признава дека воопшто се случило во историјата на таа земја – и на тој начин, пред исламскиот свет, овие детаљи ја прават победата на Александар над Дариј многу поусогласлива со неговата херојска појава во Куранот.

„Грчката“ културна содржина што го вклучува Александар го поголемиот дел испарува, но не целосно. Илустрациите во разни манускрипти ги прикажуваат Македонците како средновековните Персијци. Во спротивен манеризам на грчките вази од класиката, каде Персијците се прикажани во егзотични одежди, персиските цртачи не ги „потуѓиле“ Македонците туку ги асимилирале, и на тој начин ја препишале македонската историја на начин што ги промовира самите нив. Во секој случај, негативниот зороастерски поглед на александар може да се прикаже и како антихеленски. На пример, луѓето што пишувале од исламско (и во таа смисла антизороастерско) гледиште, како Низами и писателот Миркун од петнаесетиот век, ја цитирале приказната спомената погоре – уништувањето на зороастерските книги (што не е забележано од Фирдауз) како вистинска случка. Но, за писателот Гардизи од средината на единаесетиот век, ова било повеќе од стварен доказ, заедно со преводите на персиска литература на грчки, за тоа дека Александар ја уништил иранската култура по пат на нејзино хеленизирање.[47]

Македонците во рамките на грчкиот и египетскиот идентитет

Во овој дел наведувам неколку кратки коментари за Египќаните, чија доминантна социјална, културна и политичка противречност помеѓу „Грци“ и „Египќани“ (и евентуално грко-Египќани и евреи) тежнее да ги засени Македонците како свој ентитет.[48] Од пристигнувањето на Александар па до римскиот период, се чини дека Египќаните не разликувале помеѓу Македонци и Грци на било каков политички значаен начин; точно е дека во Египет на птоломеите било нормално за луѓето кои во културолошки поим биле и Грци и Египќани, да го прифатат „македонскиот“ идентиет. Особено Египќаните не му противеле на Александар, и се чини дека тие ги прифатиле Македонците, повеќе или помалку, како Грци, со кои не само што биле доволно запознаени туку и делеле заеднички непријател – Персијците. Точно е дека со доаѓањето во Египет, Александар уште веднаш го ратификувал хеленството на Македонците пред египетската публика, така што ги организирал традиционалните панхеленски игри.

Потешки докази за слевањето на Грците и Македонците во јавната сфера имаме во правните текстови од птоломејскиот и од римскиот период. Птоломеите донеле голем број на имигранти од целиот грчки и не-грчки свет, но даночните документи од градот Фајум покажуваат разграничување само помеѓу „Грци“ (Hellen) и „Египќани“ (Aiguptoi). Овде грчката категорија претставува распон на емигранти (зачудувачки широк според стандардите на грчките етинички поделби во класичниот период) каде влегуваат не само атинци и тебанци, туку и тракијци, јудејци и Македонци. Самата поделба е хиерархиска затоа што „Грците“ добивале даночни олеснувања, но сепак, припадноста на овие категории е прилично проточна. Човек можел да стане Хелен преку брак со хеленка или со приклучување во војската. Да го погледнеме како пример, случајот со Дион познат како Плени, кој ја преметнува границата помеѓу Грк и Египќанец, но исто така открива како припадноста „македонец“ влегува под категоријата „хелен“. Се работи за човек кој бил службеник во египетското свештеништво, што во некои текстови е забележано како basilikos georgos (статус генерално поистоветен со категоријата „египетски селанец“), кој знаел подеднакво вешто да пишува на грчки и на демотски, кој се потпишал како „Македонец“, но притоа без сомнение припаѓал и на елитниот хеленски статус.[49] Понатаму, поримувањето на Египет создало посложени правни хиерархии, а хелените станале елитна подкатегорија на тоа што Римјаните го нарекувале Aiguptioi (над нив биле astoi – оние што зборувале грчки и живееле во египетските грчки градови ; потоа римските граѓани но кои не биле обележани како такви, и згора на сите, правите граѓани на Рим односно Romanoi). Претпоставуваме дека Македонците биле и во категориите хелени и во астои, но ова не открива ништо за односот кон нив на оние во категоријата аигуптиои, дури и ако прифатиме дека правните категории го одредувале личниот идентитет на луѓето, што и не мора да биде точно.

Уште еднаш, се завртуваме на наративите за подобар увид. Наративите се лични размислувања, но тие се исто така и колективните гласови со тоа што ги одразуваат очекувањата на публиката. Грчката Александрова Романса (третиот век н.е.) е особено „колективна“: таа е производ на пет и повеќе вековно додавање, одземање и „омплеменување“. Нејзината следбена популарност (кај грчките текстови од средовековието е на второто место после Новиот Тестамент) исто така покажува и на широкото прифаќање на гледиштата, а во тој поглед најочигледната одлика е приказот на Александар Велики како обичен човек што и пркоси на смртта, што е прилично големо отстапување од нејзиниот оригинален политички контекст. Сепак, во инаквиот поглед на Александровата Романса во текстот на Гардизи, се имплицира дека победата на херојот над Дариј била спас за Египет. Овде добиваме една „националистичка“ димензија, не само затоа што „египтизираниот“Александар ги искривува правните хиерархии на Грција и Египет, туку и затоа што го поврзува Александар со Египет преку омразата кон Персијците. Романсата е „грчка“ само затоа што е напишана на коине и затоа што тежнее да ја нагласи поврзаноста на Александар со грчките филозофи. Сепак, на почетокот книгата е мошне египетска. Ако Фирдауз го претставил Александар како полубрат на Дариј, тогаш Александровата Романса го претставува како син на eгипќанецот Нектанебо, последниот фараон на Египет пред земјата да потпадне под Персија. Со употреба на традиционалната египетска приказна на волшебства и итрини (фараонот ја завел Олимпија, мајката на Александар, престорен во змија, односно како Зевс Амон), авторот не само што го легитимизира местото на Александар на тронот, но исто така, и многу позначајно, „докажува“ дека (полу-)Египќаните продолжиле да владеат со Египет. Како и Шахнамех на Фирдауз, и грчката Александрова Романса го оттуѓува Александар од неговото македонско минато со цел да поддржи квазинационална агенда, но со тоа што го оттргнува од историјата таа прави неговиот лик да биде уште поинтересен.

  1. Заклучоци

Првите појавувања на Македонците во Историите на Херодот биле скромни и не претскажувале многу за тоа што следувало. Во четвртиот век доаѓа историскиот миг на Македонците, но за жал, не сме во можност да му сведочиме од тогаш современите записи, туку мораме да реконструираме од авторите кои пишувале за време на Римската империја. Секако дека сме среќни што ги имаме тие римски извори, но и покрај тоа, се прашуваме зошто тие извори се појавуваат во време кога македонскиот историски миг бил сведен на паметење. Како што видовме, грчките причини не секогаш се поклопувале со римските причини, во поглед на толкувањето на Македонија. Римските причини не секогаш се поистоветувале со персиските, а персиските со египетските. Како што Македонците се претвориле од времени сојузници во потенцијална закана во петиот и четвртиот век, авторите од класичниот период нив ги ставале во разни калапи, како штом им годело, за да тие го исполнат постоечкиот но флексибилен панхеленски идентиет; во секој случај, овој идентитет сепак бил (до различни степени и според различни автори) заснован на хеленска генеологија, и уште поважно, на политичките и културните идеали за тоа што претставувало „гркство“. Крајниот резултат ни дава неодредена и непостојана слика за Македонците во грчките текстови, слика која исто така важи дури и во поглед на обидите на аргејските кралеви да се закитат со грчки особини. Од друга страна, што се однесува до хеленистичките автори, тие биле помалку заинтересирани да ја доловат носталгијата на панхеленизмот, отколку за тоа да го доловат новиот светски поредок, каде Македонците биле необременети од некаква идеологија. Репортажите на хеленистичките автори предлага дека панхеленската реторика за борбата на слободниот свет „против варварите“  била редовно експлоатирана од Македонците но и од Римјаните. Но како и да е, авторите, кои покрај се, живееле во мултикултурен свет кој многу малку наликувал на Атина од петиот и четвртиот век и чии лојалности биле повеќе локални отколку панхеленски, не инсистирале да се дефинираат во своите ставови против едната или другата светска слика.

Во добата на филхеленските владетели, грчките автори покажуваат зголемена удобност во нивното „гркство“ против Romanitas, а ова се чини е пример за нивните обиди за активно „хеленизирање“ на ликот на Александар Велики. За авторите што тогаш ја класицизирале историјата, чија грчка гордост се вртела околу интелектуалниот супремат на Грците во империјата, воените аспекти на македонската империја биле од низок интерес. Но другите кои посакувале да се повикуваат на грчко првенство во сферата на владеењето со светот, наоѓале начини како да ги преземат и воените аспекти на „македонството“ и притоа да го „обдаруваат“  Александар со грчки културни особини. И покрај тоа што до одредена мера авторите се чувствувале слободни од римското влијание, јасно е дека нивниот интерес за Александар потекнал од Рим, чии владетели подолго време манипулариле со неговата симболичка вредност. Латинските автори, пак, знајно им одговарале на политичките поместувања во карактерите на нивните водачи, помеѓу автократски тргувачи со моќ и демократски претставници, со тоа што го користеле Александар како пример – некогаш добар, најчесто лош, во поглед на можностите и границите на автократската власт. Поради многу латински автори Македонците можеле да станат жртви поради имиџот на Александар, во претставувањето на „себе“ против сите потенцијално тирански римски водачи.

На прв поглед, македонскиот триумф имал различни ефекти врз Персијците и Египќаните: Персијците покажуваат борбен дух наспроти нивните поранешни поданици кои се развиле во потентна закано, за потоа да го прифатат Александар во прилагодена персиски наратив. Египќаните покажуваат големи надежи дека македонското владеење ќе биде помалку сурово од тоа на Персијците. Но за двете земји, како и замногу други народи, ликот на Александар Велики ќе биде одвоен од македонската и грчката историја и вклопен во нови национални митологии. Привлечноста на Александар не е само во неговиот пораз на Персијците туку е во неговата универзалност која е сосредена во поимањето на неговиот pothos: херојот од Александровата Романса и нејзините верзии, копнее по бесмртност, но не успева во неговата цел, бидејќи сите ние кога тогаш ќе паднеме. Без оглед на комбинацијата на квалитети – неговата младост, амбицијата, воениот дух, инквизитивноста, суровоста, раната смрт – објаснуваат зошто тој е привлечен за толку многу различни луѓе низ  времињата, и колку повеќе се оддалечуваме од историскиот Александар, толку повеќе станува прилагодлива неговата човечност.

 

Библиографски есеј

Историчарите мошне доцна го насочија нивното внимание на фактот дека современото разбирање и поимање на [историски] немите Македонците е под влијание на не-македонски погледи во записите. Препознавањето на пристрасната природа на изворите за историјата на Александар поттикна многу историчари да се запрашаат зошто Александар е митологизиран, на конкретни начини, од антиката до современата историја: во тој поглед, корисни текстови се E. Badian (ed.), Alexandre le grand: Image et réalité (Geneva 1976), A.B. Bosworth and E. Baynham (eds.), Alexander the Great in Fact and Fiction (Oxford 2000), and C. Mossé, Alexander: Destiny and Myth, trans. J. Lloyd (Baltimore 2004), pp. 167–210.

Друг поттик за изучување на гледиштата е трајната контраверзија за потеклото на Македонците, за што треба да се погледне J. Engels глава 5. За пошироката улога на Македонците во рамките на грчките конструкти на нивниот идентиет види J. Hall, ‘Contested Ethnicities: Perceptions of Macedonia within Evolving Definitions of Greek Identity’, in I. Malkin (ed.), Ancient Perceptions of Greek Ethnicity (Cambridge 2001), pp. 159–86 and S.R. Asirvatham, ‘The Roots of Macedonian Ambiguity in Classical Athenian Literature’, in T. Howe and J. Reames (eds.), Macedonian Legacies: Studies on Macedonian Culture and History in Honor of Eugene N.

Borza (Claremont 2009), pp. 235–55. Малку било напишано за поимањето на македонското минато од страна на хеленистичките автори, но сепак овде корисни се J.E. Atkinson, ‘Originality and Its Limits in the Alexander Sources of the Early Empire’, in A.B. Bosworth and E. Baynham (eds.), Alexander the Great in Fact and Fiction (Oxford 2000), pp. 307–26.

 

За Вториот софизам, секој мора да се консултира со делата на неколку индивидуалн автори: J. Moles, ‘The Kingship Orations of Dio Chrysostom’, Papers of the Leeds International Latin Seminar 6: (Leeds 1990), pp. 297–375, T. Whitmarsh, ‘Alexander’s Hellenism and Plutarch’s Textualism’, CQ 2 52 (2002), pp. 174–92, and S.R. Asirvatham, ‘No Patriotic Fervor for Pella: Aelius Aristides and the Presentation of the Macedonians in the Second Sophistic’, Mnem.4 61 (2008), pp. 207–27. D. Spencer ја покрива латинската страна во The Roman Alexander (Exeter 2002). За гавните латински извори за Александар, види E. Baynham, Alexander the Great: The Unique History of Quintus Curtius (Ann Arbor 1998). For the early Persian perspective, see R.J. van der Spek, ‘Darius III, Alexander the Great and Babylonian Scholarship’, Achaemenid History 13 (2003), pp. 289–346 and A.S. Shahbazi, ‘Irano- Hellenic Notes. 3, Iranians and Alexander’, AJAH2 2 (2003), pp. 5–38. R. Stoneman, Alexander the Great: A Life in Legend (New Haven 2008), го обработува средовенковниот ирански александро-центричен поглед (со партијски и сасански изворни материјали), како и египетските погледи.

[1] Види P.J. Rhodes глава 2. Фрагментите на Theagenes од Македонија со коментари на J. Engels, издадена во BNJ774. Мојот фокус на ова поглавје е на тоа како Македонците се претставени во пишаните дискурси, а им го оставам на експертите по материјална култура да теоризираат за начините на кои идентитетот се појавува во уметничките творби. Во секој случај, понатаму лагодно ќе посочувам на визуелните докази за односите кон Македонците – најочигледни од кои се монетите на хеленистичките и римските владетели и главатари кои го имитираат на себе портретот и стасот на Александар. За подетална студија на визуелниот приказот на Александар во хеленистичкиот период, види, A. Stewart, Faces of Power. Alexander’s Image and Hellenistic Politics (Berkeley and Los Angeles 1993) and A. Cohen, The Alexander Mosaic: Stories of Victory and Defeat (Cambridge 1997); исто така види фуснота 8 подолу. За Рим, види библиографија во фуснота 28.

 

[2] R. Merkelbach и M. L. West (eds.), Fragmenta Hesiodea (Oxforx 1967) с. 6

[3] Поврзаноста на теменидите со Херкле исто така го поврзала кланот на Аргијаните со Зевс, како што се прикажува во нивната алтернативна генеалогија според Хесиод (Eoeae F 7) и Апиан (11. 63), каде Аргијаните потекнуваат од Аргеј, син на Македон, син на Зевс: види C.J. King, глава 18.

[4] Откривање на митот на Аргијаните: E.N. Borza, “Athenians, Macedonians and the Origins of the Macedonian Royal House” во Studies in Attic Epigraphy, History and Topography. Presented to Eugene Vanderpool (Princeton 1982), pp. 7-13. За воведувањето на Каран во споменатата лоза , види W.S. Greenwalt, “The Introduction of Caranus into the Argead King List”, GR BS 26 (1985), pp. 43-9 и Borza, Shadow of Olympus, pp. 83, 179. За древните извори, види Hammond and Griffith, History of Macedonia 2, pp. 7-14, 31-9 и E. Badian,”Greeks and Macedonians” во B. Barr-Sharrar и E.N. Borza (eds.), Macedonia and Greece in Late Classical and Early Hellenistic Times (Washington 1982), pp. 34-5.

[5] Не Александар како Херакле како што често било поимано во антиката и денес: види K. Dahmen, The Legend of Alexander the Great on Greek and Roman Coins (London 2007), pp. 40-1.

[6] Хеленистичките владетели ја продолжуваат традицијата на повикување и поврзување на нивното потекло со херојската лоза на Филип и Александар. Пир, на пример, припаѓал на истиот епирски клан како Олимпија и затоа можел да направи древна поврзаност со Ахил. Птолемеите го претставувале нивниот татко-основач, Птолемеј Сотир, како вонбрачно дете на Филип 2 (Paus. 1.6.2, Curt. 9.8.22; види исто така Suda, s.v. Lagos), и според тоа, потомци на Херакле. Повикувањето на херојско потекло од страна на овие „Грко-македонски“ кралеви не служело за да ги хеленизира, туку за создаде кралско и конечно, божествено, себевеличење.

[7] Во она што го претставил како војна за одмазда на рушењето на грчките храмови од страна на Ксерксес: Diod. 16.89.2. Diodorus 17.72.6 имплицира дека Александар го следел размислувањето на татко му.

[8] Види A. Stewart, “Alexander the Great in Greek and Roman Art” во J. Roisman (ed.), Brill’s Companion to Alexander the Great (Leiden 2003), p. 40, и страна 31 n. 1 за дополнителна библиографија.

[9] Како што во 324 Демадес сигурно се надевал кога им предложил на атињаните дека на Александар треба да му се дадат божествени почести (Din. 1.94). G.L. Cawkwell, “The Deification of Alexader the Great: A Note”, во Ian Worthnington (ed.), Ventures into Greek History: Essays in Honour of N.G.L. Hammon (Oxford: 1994), pp. 293-306, го дискредитира верувањето дека Александар барал божествени почести од Грците во облик на таканаречениот Декрет за Деификација. Како и кај Ian Worthington: A Historical Commentary on Dinarchus (Ann Arbor 1992), на пример, pp. 60-2, сметал дека Грците биле мотивирани од надежта дека Александар ќе биде убеден да не го стави во важност неговиот Декрет за егзил.

[10] Неколку почетни точки за нашироко-дискутираната тема за деифицирањето на Грчко-македнскиот свет, во сумарумот на J.P.V.D. Balsdon, “The ‘Divinity’ of Alexander”, Historia 1 (1950), pp. 363-88 и C. Habicht, Gottmenschentum und griechische Stadte (Munich 1970); конкретно за Алекансар, види E. Badan, “The Deification of Alexander the Great”, во H.J. Dell (ed.), Ancient Macedonian Studies in Honor of Charles F. Edson (Thessaloniki 1981), pp. 27-71 и “Alexander the Great between Two Thrones and Heaven: Variations on an Old Theme”, во A. Small (ed.), Subject and Ruler: The Cult of the Ruling Power in Classical Antiquity = JRA Suppl. 17 (1996), pp. 11-26 и E.A. Fredricksmeyer, ”Alexander’s Religion and Divinity” во J. Roisman (ed.), Brill’s Companion to Alexander the Great (Leiden 2003), pp. 253-78, со обновена библиографија.

[11] Се индицира според неговото одбивање: Plut., “Agesilaus of Sparta and the Origins of the Ruler Cult”, CQ 38 (1988), pp. 123-34, го следи плутарховиот извор до Теопомп.

[12] Види S.R. Asirvatham, ‘The Roots of Macedonian Ambiguity in Classical Athenian Literature’, во T. Howe and J. Reames (eds.), Macedonian Legacies: Papers on Macedonian Culture and History in Honor of Eugene N. Borza (Claremont 2009), pp. 235–55.

[13] Овие пасоси ги проучува C.F. Edson, ‘Imperium Macedonicum: The Seleucid Empire and the Literary Evidence’, CP 53 (1958), pp. 153–70.

[14] H.H. Schmitt, Die Staatsvertrage des Altertums 3 (Munich 1969), no. 446.

[15] Сите преводи во ова поглавје се мои.

[16] Види и во Livy 27.30.9 и 32.22.11 за пријателството помеѓу Филип со градот Агрос кое се засновало на неговите „древни врски“ таму.

[17] Диодор ја става на распит империјата поради нејзината суровост наспроти субјектите, а тоа го вклучува херојството на антиимпериската фигура Помпеј. Неговиот морализирачки поглед на одредени поединци, сепак, не значи дека тој всушност ги вбројува во пошироката идеолошка агенда, а ова ги вклучува и македонските кралеви: види K.S. Sacks, Diodorus Siculus and the First Century (Princeton 1990), особено глава 5 (117-59) за Рим.

[18] Треба да се спореди претставувањето на Александар: веднаш по настанот во Персепол (17.69.9), Диодор ја нагласува неговата euergesiai. А во преземањето на трезорот на Персепол Александар е опишан во релативно практични термини: тој сака да земе пари со цел да ги продолжи неговите воени походи и да ги држи останатите под назор во Суса (17.71.2). Коментарот во 17.71.3 е дека Александар имал страшна омраза кон луѓето од Персепол и не им верувал, не содржи ништо од морализирачкиот тон што се развива во однос на Македонците ,од кој ќе видиме повеќе подолу.

[19] S. Scullion, ‘Euripides and Macedon, or the Silence of the Frogs’, CQ2 53 (2003), pp. 389–400, смета дека Еврипид не отишол во Пела.

[20] Денес тежнееме во едначење на богатството со културата, а високиот квалитет кај некои од македонските наоди предлага комбинација на висока способност и расположливи средства. Најпознатите наоди се на Андроникос во доцните 1970 во Вергина, каде кралските гробници имаат архитектонски фасади и софистицирани ѕидни фрески, и содржат ексквизитни златни предмети, како денес иконичниот ларинкс со вдлабено сонце. За каталогот на наоди види М. Андроникос, Vergina: The Royal Tombs (Athens 1988); за вовед во архитектурата на гробниците види S. Miller, “Macedonian Tombs: Their Architecture and Architectural Decoration”, и во B. Barr-Sharrar и E.N. Borza (eds.), Macedonia and Greece in Late Classical and Early Hellenistic Times (Washington 1982), pp. 153-71.

[21] Во однос на контролата врз богатството и подложноста на поткуп кај македонските кралеви, види C.J. King, глава 18

[22] За Александар алкохоличарот, види J.M. O’Brien, Alexander the Great: The Invisible Enemy (London 1992). За реквизитите за пиење пронајдени во гробниците, види Borza, Shadow of Olympus, p. 270. Античките извори се Plut., Demosthenes 16.4, Aes. 2.47, Theopompus, FGrH 115 FF 236, 282, 225, 236, на пример, Ephippus, FGrH 126 F 1, Athen. 3.120d–e. За македонските симпозиуми види N. Sawada, глава 19.

 

Импресивни храмови и мозаици од раниот хеленистички период се исто така пронајдени во Пела. Можно е тоа да грчките автори, всушност, не ги виделе овие артефакти (особено гробниците во Вергина кои биле покриени). Во секој случај, молкот кога станува збор за материјалната култура на Македонците – особено од оние што важат за заинтересирани за антиквитетите, како Dionysius и Pausanias (кој всушност не ја вклучува Македонија во неговиот опис на Грција) е прилично зачудувачки.

[23] Види, E.L. Bowie, ‘Greeks and Their Past in the Second Sophistic’, Past & Present 46 (1970), pp. 3–41, and S. Swain, Hellenism and Empire (Oxford 1996), especially pp. 17–100.

[24] Види, G. Zecchini, ‘Alessandro Magno nella cultura dell’età Antonina’, in M. Sordi (ed.), Alessandro Magno tra storia e mito (Milan 1984), pp. 195–212.

[25] Achilles: Plut., Alexander 5.8, 15.8–9, 54.1 and Moralia 331d, 343b; Heracles: Plut., Alexander 2.1, 24.5, 68.1, 75.5 and Moralia 332a, 334d, 340c, 341e, 341f; Aristotle: Plut., Alexander 7–8, 17.9 and Moralia 327f, 331e.

[26] За Александар и хеленистичката филозофска традиција види J.R. Fears, “The Stoic View of the Career and Character of Alexander the Great”, Philologus 118 (1974), pp. 113-30. За Александар како филозоф на романизацијата, види S.R. Asirvatham, “Classicism and Romanitas in Plutarch’s De Alexandri Fortuna aut Virtute”, AJP 126 (2005), pp. 107-25. Во главно, за Александар и филозофската традиција, види R. Stoneman, “The Legacy of Alexander in Ancient Philosophy”, и J. Roisman (ed.), Brill’s Companion to Alexander the Great (Leiden 2003), pp. 325-46.

[27] Бележиме дека во контекст на За Среќата и доблеста на Александар која го интегрира воениот и културниот „хеленизам“, Плутарх комбинира референци за Македонците како храбри воини и владетели (на пример, 327б, 330а-б) со културни и етнички референци кон Грците (на пример, 328c-e, 332a), што длабоко го асоцираат Александар со двете, и истовремено тврди дека кралот ги надметнал таквите обележја.

 

[28] За емитирањето на Александар од страна на Трајан види Cassius Dio 68.29f, Julian, Caesar 333a и 335d, и Historia Augustae, Hadrian 4.9. Кратка дискусија на Stewart, ‘Alexander the Great in Greek and Roman Art’, pp. 55–61, е корисна. Поширок третман на imitatio- Alexandri во O. Weippert, Alexander- Imitatio und Römische Politik in republikanischer Zeit (diss. University of Würzburg 1972), L. Braccesi, Alessandro e i Romani (Bologna 1975), pp. 225–7, и J.M. Croisille, Neronia 4, Alejandro Magno, modelo de los emperadores romanos (Brussels 1990).

[29] Куртиј тешко може да се датира, но можно е да творел во владеењето на Веспасијан: види E. Baynham, Alexander the Great: The Unique History of Quintus Curtius (Ann Arbor 1998), pp. 201–19 и A.B. Bosworth, ‘Cornelius Tacitus and Quintus Curtius,’ CQ2 54 (2004), p. 566 and n. 94, за натамошни цитати.

[30] Збирка на D. Spencer, The Roman Alexander (Exeter 2002).

[31] Види Baynham, Alexader the Great, p. 26 n. 40, за цитати од антиката.

[32] Види J. Rich and G. Shipley, War and Society in the Greek World (London 1993), p. 217, за цитати.

[33] За комплексноста на Александровата Романса и на легендата на Александар воопшто, битен автор е R. Stoneman, Alexander the Great: A Life in Legend (New Haven 2008), особено апендикс 1, pp. 230–45, за разбирање на опсегот и распространетоста на Романсата, исто така види го воведот на Stoneman во неговиот превод на грчката верзија (New York 1991), pp. 2, 7–8. Стандардниот грчки текст, W. Kroll, Historia Alexandri Magni rescencio vetusta (Berlin 1926). За еврејската верзија види I.J. Kazis, The Book of the Gests of Alexander of Macedon, Sefer Toledot Alexandros ha- Makdoni: средовековна еврејска верзија на Александровата Романса од Immanuel ben Jacob Bonfils (Cambridge 1962), W.J. van Bekkum, A Hebrew Alexander Romance According to Ms. London, Jew’s College, no. 145 (Leuven 1992), and W.J. van Bekkum, A Hebrew Alexander Romance according to MS Héb. 671.5 Paris, Bibliothèque Nationale (Leiden 1994). За персиската види M. Southgate, Iskandarnamah: A Persian Medieval Alexander- romance (New York 1978). За превод на ерменскиот текст види A.M. Wolohojian, The Romance of Alexander the Great of Pseudo- Callisthenes (New York 1969). За средовековната европска традиција види D.J.A. Ross, Alexander Historiatus: A Guide to Medieval Illustrated Alexander Literature (London 1963) and G. Cary (ed. by D.J.A. Ross), The Medieval Alexander (Cambridge 1967). За средовековната француска верзија види збирка на интерпретативни есеи на D. Maddox and S. Sturm- Maddox (eds.), The Medieval French Alexander (Albany 2002).

 

[34] P. Briant, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, trans. P.T. Daniels (Winona Lake 2002), pp. 820, 822.

[35] Види A.K. Grayson, Babylonian Historical- Literary Texts (Toronto 1975), hand- copy on pp. 28–9; транскрип и превод на pp. 30–6.

[36] Во Династиското Пророштво терминот Хану е анахрон и е во иста паралела со употребата на терминот „еламски“ во однос на персијците. Зборот Хану првобитно опишувал класа на војници, но во хеленистичкиот период земјата на Хану се чини дека се однесувала на Тракија, а со истиот збор биле нарекувани и наследниците на Александар – еден од антигоните и еден селеук (и на тој начин се негира теоријата дека војската на ханаените се однесува на Антигон). Тоа дека Династиското Пророштво се однесува на Александар се докажува преку неговиот опис како „Крал на ханејците“ во астрономски текст датиран од 329: види M. Neujahr, When Darius Defeated Alexander: Composition and Redaction in the Dynastic Prophecy”, JNES 64 (2005), pp. 102 и nn. 8 и 9.

[37] Неговиот доказ е во паралелни инстанци во Daniel 12 и Sibylline Oracle 4 во врска со неуспешните антимакедонски претскажувања. Во некои реченици од Sibylline Oracle 4, на пример, се тврди дека Македонците го навестуваат крајот на времето, а тоа не доаѓа ниту со уништувањето на Ерусалим од страна на Римјаните.

[38] T. Nöldeke, Geschichte des Artachšir i Pâpakân, aus dem Pehlewi übersetzt = A. Bezzenberger (ed.), Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprachen 4 (Vienna 1878), pp. 22–69 and Beiträge zur Geschichte des Alexanderromans (Vienna 1890), C. Ciancaglini, ‘Alessandro e l’incendio di Persepoli’, in A. Valvo (ed.), La diffusione dell’eredità classcia nell’età tardoantica e medioevale: Forme e modi di trasmissione (Alessandria 1997), pp. 51–81.

[39] Stoneman, Life in Legend, p. 41.

[40] A. S. Shahbazi, ‘Irano- Hellenic Notes. 3, Iranians and Alexander’, AJAH2 2 (2003), pp. 5–38.

[41] Stoneman, Life in Legend, p. 43, discussing Ciancaglini, ‘Alessandro e l’incendio di Persepoli’.

[42] Stoneman, Life in Legend, pp. 32, 257-8 n. 17.

[43] Stoneman, Life in Legend, p. 31.

[44] Во обидот да одговорот на пипавото прашање за тоа кога и каде грчката романса била целосно пренесена на арапски, историчарите ја пронашле врската што недостасува – арапски ракопис што исто така може да бил првобитниот арапски извор на етиопската верзија на романсата: види F. Doufikar-Aerts, Alexander Magnus Arabicus. Zeven eeuwen Arabische Alexandertraditie> van Pseudo-Callisthenes tot Suri (diss. Leiden University 2003), наскоро и како Alexander Magnus Arabicus. A Survey of the Alexander Tradition through Seven Centuries: From Pseudo- Callisthenes to Suri (Groningen 2010).

[45] Не можејќи да ја усогласат старата слика на Александар уништувачот со неговото воздигнување во Куранот, некои историчари сеуште тврдат дека неименуваниот херој бил Кир Велики. Против ова мислење види Shahbazi, “Iranians and Alexander”, p38.

[46]За неговата шарена приказна види Shahbazi, “Iranians and Alexander”, pp. 35-36 и Stoneman, Life in Legend, pp. 24-6

[47] Stoneman, Life in Legend

[48] Во главно, види K. Goudriaan, Ethnicity in Ptolemaic Egypt (Amsterdam 1988).

[49] R. Bagnall, ‘The People of the Roman Fayum’, in M.L. Bierbrier (ed.), Portraits and Masks: Burial Customs in Roman Egypt (London 1997), pp. 4–5.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s