Космополитските потенцијали на провинцијата

Улрих Бек – Космополитска визија

india11-11

Космополитскиот Минхен

Минхен е мојот дом. Ако е точно тоа дека космополитското гледиште ги открива космополитските потенцијали на провинцијата, тогаш истото би требало да важи за градот Минхен. Кое е космопилитското значење на овој град? На прво место доаѓа, очекувано и во духот на баналниот космополитизам, фудбалскиот клуб Баерн Минхен.

Томас Ман напишал: “Минхен зрачи”. Ќе си дадам слобода малку да го тривијализирам Ман: Минхен зрачи кога професионалните фудбалери на овој светски клуб постигнуваат убави голови. Дали Баерн Минхен е знаменитиот стожер на Баварија? За тоа нема сомневање. Дали тоа значи дека Баерн Минхен ја сообразува изреката “мир сан мир”, што на баварскиот дијалект значи “ние сме тоа што сме”? Во ниеден случај! Кој ги постигнува головите за Баерн? Најчесто некој бразилец чија фудбалска магија го крева градскиот фудбалски клуб на светски ранг. Играчите на Баерн Минхен не се ниту од Баварија, ниту од Минхен, туку се повеќе различни националности, зборуваат разни јазици и поседуваат пасоши на повеќе земји. Она што е мошне драго за многу баварци- паролата “ние сме тоа што сме”, а тоа дека другите си се други на баварците малку им значи кога се во добро расположение. Баерн Минхен е олицетворение на профаното космополитско “ние”, чии граници помеѓу тоа што е внатре и тоа што е надвор, помеѓу националното и интернационалното, одамна се трансцедентирани. Баерн Минхен е симбол за космополитизмот во Баварија, кој официјално таму не може и не смее да постои, а постои без оглед на сé друго. Навистина, без космополитизмот што некој го зема здраво за готово, Баерн Минхен, а според тоа и Баравија, не би постоеле.
Секој од овие три автори, кои меѓу другото пишувале за Минхен и се прославиле надвор од неговите граници- Томас Ман, Лион Фухтвенгер и Оскар Мариа Граф, во својата личност и своите дела три различни традиции на “космополитизмот што има корења”, односно, космополитизмот што има и “корења” и “крилја”; станува збор за националниот космополитизам (Томас Ман), германско-еврејскиот космополитизам (Лион Фухтвенгер) и католичкиот космополитизам (Оскар Мариа Граф).

Во книгата Сеќавањата на еден аполитичен човек, која е напишана во сенката на Првата светска војна, Томас Ман се бори со прашањето, што значи космополитизмот? Тој расправа со зборови што конотираат демаркација – “леснотијата на не-полиглотот и софистицираниот дилетантизам”, “непацифираниот свет на Есперанто”, но, исто така располага и со позитивни термини како “средби”, “дружење”, “мешање” па дури и поимот “глобална свест”, а како во најава на дебатата за глобализацијата, тој дури ги спојува и зборовите “чувство на безграничност”. Ман ја одбива алтернативата на “национализмот наспроти интернационализмот” и ја формулира позицијата на национален космополитизам на интелектуалната Германија, иако и самиот е свесен за нејзината постоечка, односно, вградена спротивставеност помеѓу чувствата и ставовите. Согласно на ова, тој нагласува дека е дел од германската хуманост човек да постапува на негермански, па дури и антигермански начин; општа е претпоставката дека симпатијата за тоа што е космополитско, а е корозивно по националниот сензибилитет, е нешто неодвоиво од германската националност; дека човек мора да на некој начин да ја изгуби својата германштина со цел да ја пронајде; и тоа дека без додатоците на туѓото, би било невозможно да се постигне повисоко ниво на германштина (Манн 1983а: 71).

Тој исто така го нагласува принципот меланж, национализмот и космополитизмот на “и двете”. По иста линија, тој повлекува проблематична разлика помеѓу “припадништво на светот како Германец” и “демократски интернационализам”. Тој се прашува “дали да припаѓаш на светот како Германец е различно од демократскиот интернационализам, и дали ако му припаѓаш на светот како Германец може да биде во согласност со длабоката љубов што можеш да ја имаш за својата нација” (Манн 1983а: 152). Колку е лесно за овој буржоаско-интелектуален национал-космополитизам да мутира во игнорантност и ограниченост може да се согледа во размислувањето на Ман каде што тој ја поистоветува филозофијата со германската филозофија: “Дали човек може да биде фолозоф, а да не биде германец”? (ибид.: 92).

Во својот роман Успех: Три години во историјата на една провинција (1930), Лион Фухтвенгер одново заживува еден дел од баварската и минхенската космополитска традиција, на пример, во карактерот на функционерот од Минхен Себастијан вон Грубер- основачот на Минхенскиот Музеј за Технологија, кого авторот го опишува на следниот начин: “Тој беше и баварец и космополит; беше човек што може да биде висок пример од кого треба да учи цела една генерација, но само кога би дозволил да се излечи од упорноста на неговиот глупав провинцијализам” (Феуцхтњангер 1993: 505). Книгата Успех е напишана од перспектива на космополит во смисол дека, пред сé, ликовите во неа се претставени во ретроспектива, односно, од идната перспектива на раскажувачот, и затоа што книгата е абразивна критика на заслепениот и агресивен национализам што бил во подем во Ваимарската република:
Бројот на луѓе на планетата во тоа време беше 1800 милиони од кои 700 милиони имаа бела боја на кожата. Културата на белците беше сметана за надмоќна наспроти културата на другите, а Европа важеше за најдобар дел од светот. Белците поставија крајно произволни граници со кои се ограничуваа едни од други и затоа што зборуваа на различни јазици. На пример, тие водеа војни едни наспроти други од национални побуди, или со други зборови, затоа што не можеа да најдат друга причина освен тоа што живееја во различни делови на светот. Тие манипулираа со заедничките чувства на луѓето и направија да се вреднуваат чиновите на третирање како инфериорни и убивање на сите луѓе што биле родени надвор од официјалните граници на земјата. Овие и слични примери беа посадувани во главите на децата уште од рана возраст, а целата дејност беше именувана со зборот “патриотизам”. (ибид.: 203)
Овде имаме пример што е како од учебник, што е критика на теоријата за националното (националната држава) како затвор за човековото постоење. Многу работи во животот зависат од тоа на која страна на произволната административна граница си се родил. Ова одредува кои луѓе ти се пријатели, а кои ти се непријатели, кој јазик го зборуваш, дали се идентификуваш со судбината на една нација или на друга, и дали ќе бидеш дел од некоја заедничка кауза со соседите или пак, доколку ти биде наредено, ќе треба да ги убиваш (и притоа ќе бидеш прогласен за херој!).

Фухтвенгер ја нагласува супериорноста на номадското постоење на еврејската дијаспора наспроти фиксираноста на едно место: Во денешниот свет номадот е многу повитална сорта на човек и како последица на тоа, номадите ги разместуваат затапените мештани. Во нивниот презир кон евреите, непријателите ги напаѓаа на основа на нивните номадски навики- овој начин на живот беше првата карактеристика што беше цел на навредите. Но денес оваа одлика овозможува огромна предност. Протерувањето на евреите од една во друга земја, што се случувало со векови, им овозможувало постојано да се прилагодуваат на нови луѓе и на нови околности. Ова дополнително им овозможило повисоко гледиште наспроти луѓето што можат да функционираат само во својата месност, во време во кое односите помеѓу луѓето подложат на нагли и брзи промени. (Феуцхтвенгер 1984: 465)

Како контраст на овие аргументи, фанатичното самостојно изолирање на една нација води до нејзино назадување, ограничување, осиромашување и ослабување, и во таа смисла изолацијата добива антинационални последици.

Во текот на Втората светска војна, помеѓу 1942 и 1943, Оскар Мариа Граф, кој се доселил во Њујорк од Баварија, напишал научно-фантастичен роман што низ неколкуте негови изданија имал различни наслови, како, на пример, Освојувањето на светот кој во второто издание бил насловен Луѓето што ја преживејаа катастрофата. Во романот во кој се случува тотална катастрофа, постои егзистенционална табула раса што го има решението за востановување на космополитски поредок низ целиот свет:
Од што беше толку очајно и од ужасот што го видоа луѓето излегоа хорди што тргнаа да талкаат за да си го најдат местото каде што ќе зачнат нов почеток. . .пополека, како во улиште, милиони одметници од сите земји во светот се собраа на бескрајните рамнини помеѓу континентите. Што кажа на времето, многу одамна, еден многу исмејуван човек? “Овде има глад, многу раце и земја! Овие три нешта постоеле уште на почетокот”. И се случи нешто одлучно. Оние што се спасија најдоа начин како да ñ се вратат на земјата, на лулката на сите почетоци, уште од дамнешни времиња. Од ненадеш, се почувствува како да светот се вратил онаму каде што припаѓа! (Граф 1982: 44ф.)

Граф, кој себеси се опишува како “религиозен социјалист”, имал визија за облик на католицизам што истовремено ќе биде демократски и космополитски: “Од разорот и целиот очај Католицизмот се исправи со ново лице, а црквата се ослободи од нејзиниот тесноград догматичен карактер. Во фундаментален умствен прелом од минатото, денес верниците од бираат Папата, бискупите и свештениците што се меѓу нив” (Граф 1982: 326). Омиленото гледиште што Граф го застапувал може да се види преку неговиот цитат од трактатот на Толстој, Христијанството и патриотизмот: “Кога би можеле луѓето конечно да сфатат дека не се деца на некоја татковина, туку се деца на Бог, отецот!” На друго место тој вели: “Светот мора да се провинцијализира. Само на тој начин би можел да стане хуман” (ибид.: 578).
Во Минхен човек може да види не само космополитизам туку и разни концепирања на космополитизмот, особено кога тој е помешан со идеите на локалната етничка, верската и националната традиција. Не е по грешка тоа што овие три космополитски писатели што потекнуваат од Минхен станале (или пак биле под присила да станат) иселеници. Темелите на космополитскиот Минхен не биле поставени во Минхен туку во егзил, во странство, во времето кога градот стана антикосмополитска “престол на движењето” од каде што потекна расистичкото улавило зачнато и организирано од джавата. Космополитскиот Минхен е поим за институционалното сеќавање на целото лудило и за подготвеноста да се прифатат некои други гледишта. Оној Минхен што е свесен за историјата и што живее во знаење за оттргнувањето од неговото минато, го црпи својот идентитет од дисконтинуитетот помеѓу градот и неговата историја. Космополитскиот Минхен има однос на рефлексивна дистанце од самиот себе, во која ја пронаоѓа способноста да биде отворен за светот и така го добива и го слави богатството на осудесетте народи што живеат еден покрај друг; тоа е тоа што на Минхен му дозволува да зрачи.

Што, тогаш, значи да се има космополитско гледиште? Ова не е најава на првите зраци на универзална братска љубов помеѓу народите или пак зачеток на светската република или пак повик за задолжителна ксенофилија. Космополитизмот не е ниту некаква замена за национализмот и провинцијализмот, бидејќи на идеалите за човекови права и за демократија, всушност им е потребна национална основа. Космополитското гледиште значи нужна алатка за нашиот опстанок во светот што е под предизвик на глобални кризи и закани кои ги создава цивилизацијата, во заеднички налет со старите пребирања помеѓу внатрешното и наднворешното, националното и интернационалното, нашето против нивното, ние против нив и така натаму.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s